Uyghurlar xélila takamullashqan kishilik munasiwet exlaqigha ige millet bolup, Ular qedimdin tartip melum exlaq mizanliri, Élim – birim, Sowgha– salam adetliri bilen özining kishilik munasiwet exlaqini mukemmeleshtürüp, Qiliplashturup we tengpunglashturup kelgen. Shu jeryanida uyghurlar özining qimmet qarishi, Istétik ölchimi, Kishilik munasiwet exlaqigha uyghun halda özige xas sowgha– salam bérishish aditini shekillendürgen. Sowgha ـــ hörmitini ipadilesh, Könglini élish, Tebriklesh qatarliq türlük meqsetler bilen bérilidighan nerse, Hediyedur. Kitab sowgha ( Teqdim ) qilish uyghurlardiki tipik we qedimiy bolghan sowghat bérish adetlirning biridur. Bu adet uzun zamanlardin buyan uyghur xelqining ésil enenisi we ilim söyer rohining namayendisi süpitide izchil dawamliship kelgen.
     Ulugh alim mehmud qeshqiri «türkiy tillar diwani» ning muqeddimiside mehmud qeshqiri « bu kitabni hashim urughidin chiqip, Abbasiylar sulaliside yolbashchi bolghan... Möminlerning emiri we tengri teyinligen xelipe muhemmet oghli obulqasim abdulla muqtedi biemrilla hezretlirige armighan qildim . » dep yazghan. Mehmud qeshqiri özining kitabini xelipige teqdim qilishini « armighan qildim » dep atighan. Démek, Buningdin biz mehmud qeshqiri yashighan buningdin ming yillar burunqi dewirlerdimu kitab teqdim qilish aditining barliqini we bashqilargha ktab sowgha qilishni «armighan qilish» dep ataydighanliqini bileleymiz. Uningdin bashqa yüsüp. Xas hajipmu özining shahane esiri «qutadghu bilik» dastanini yézip bolghandin kéyin, «... Uni qaraxaniylar hökümdari tawghach bughra qaraxan ebu eli hesen'ge teqdim qilghan. Hesen bughra qaraxan muellipke xas hajiplq ünwanini bergen. » biz qaraxanilar xani bughra qaraxan ebu eli hesenning alimning bu ilmiy emgiki üchün uninggha xas hajipliq ünwanini bérip, Uni özining eng yéqin meslihetchisi qilghanliqigha qarap, Bundin ming yillar burun uyghurlarda ilim – meripet we ilimliklerning qanchilik qedir– qimmiti bolghanliqini éniq hés qilalaymiz. Yüsüp xas hajpning xas hajipliq ünwanigha muyesser bolishigha uning ilmiy emgikini uning qedrini bilidighan dana hökümran'gha teqdim qilghanliqidin bolghan. Edebiyat tariximizdiki yene bir büyük namayende bolghan nesirdin rabghuzimu özining « qissesul enbiya » namliq esirini yézip bolghandin kéyin, « chaghatay xanlirining axirqiliridin biri bolghan, 1326– yili texitke olturup islam dinigha kérip, Özige ‹alayidin› dégen diniy ünwanni qubul qilip, Hakimiyet ishlirida chinggizxanning qanunlirini irghitip tashlap, Shéiriyet kalamlirini yétekchi qilghan tar– marshin xanning ordigahlirining biride ishligen ‹ toq bugha xan › gha teqdim qilidu.» biz bulardin uyghur edebiyat we medeniyet tarixida ilim ehliliri we ziyalilarning kitab teqdim qilishni enene süpitide izchil dawamlashturup kelgenlikini qiyas qilalaymiz.
     Burun orda yazghuchiliri we saray shairlirining eserliri padishahlargha teqdim qilinatti. Ularning xan - padishah, Beglerge kitab teqdim qilishida hökümranlarning nopuzidin paydilinip özining namini chiqirish yaki xanliq diwanxanigha shu esirini qoyush arqiliq öz namining tarixta menggü saqlinip qélishini ümid qilish we yaki shu esiri üchün hökümranlarning birer emel– menseb bérishini tema qilish ... Qatarliq nurghun sewebler bolghan. Meyli qandq bolishidin qetiynezer kitab teqdim qilish aditining üzülmey dawam qilishi tarixtin buyan insaniyet dunyasida alimlarning hayat we heqiqet heqqidiki pelsepwiy pikirliri we ilim jawahratlirining jughlinishi, Tarqilishi we yuqilip ketmey zamanimizghiche yétip kélelishide muhim rol oynighan. Bolupmu metbee téxnikisi tereqqiy qilmighan dewirlerde kitablarni, Bolupmu diniy desturlarni köchürüp tarqitish, Bir– birige sowgha qilish budda we islam dinlirida chong sawabliq ishlar, Dep qaralghan. Bumu kitab sowgha qilish aditining özlüksiz dawamlishishigha türtke bolghan amildur.
     Bügünki kündimu uyghurlarda kitab teqdim qilish aditi izchil dawamliship kelmekte. Kitab sowgha qilghuchi aldi bilen özi sowgha qilmaqchi bolghan kitabning mezmun jehettin sowghatni alghuchigha mas kélidighan– kelmeydighanliqini oylishidu. Ata – anilar balilrigha köpinche derslik kitablarni yaki pendi– nesihet xarektéridiki kitablarni teqdim qilishidu. Kishiler özining perzentlik bolush aldida turghan yaki perzentlik bolghan dost– yarenlirige perzent terbiyisige alaqidar kitablarni( Mesilen « uyghurlarda perzent terbiyisi », « sénta xanimning perzent terbiyisi », « talantliq balilar mundaq terbiyilinidu», « yehudiylar balilirini qandaq terbiyileydu?» dégendek ) sowghat qilishidu. Bir– birige köngli bar dostlar ( Qiz– yigitler ) köpinche muhebbet témsidiki eserlerni sowgha qilishidu. Bashqilargha teqdim qilin'ghan kitablar ـــ meyli özining esiri bolsun, Yaki bashqilarning esiri bolsun ـــ nahayiti qimmetlik sowghat süpitide etiwarlinidu we söyüp oqulidu. Kitab teqdim qilishta, Kitab teqdim qilghuchi uninggha béghishlima yézip béridighan adet bar. Béghishlima ـــ yazghuchi yaki shairning öz esirining béshida uni kimge atighinini yaki qandaq weqe sheripi üchün yazghanliqini ipadilep yazghan shéiri, Lirik kérish- dibachilirini körsitidu. Bu « prolog » depmu atilidu. Kitabqa béghishlima yazghanda ikki xil obékitqa qarita yézilidu. Biri, Melum bir kolliktip yaki ijtimaiy top üchün béghishlima yézish. Yene biri, Melum bir shexiske qarita béghishlima yézish. Melum bir kolliktip yaki ijtimaiy top üchün béghishlima yézilip sowgha qilinidighan eserler köpinche hallarda sowgha qilghuchining öz esiri (Kitabi) bolidu. Buninggha köpinche « bu kitabimni ... Xelqimge béghishlaymen. », « bu ktabimni ana mektipim ... Ge béghishlaymen. » « bu kitabni... Qorulghanliqining ... Yilliqigha béghishlaymen. » dégendek béghishlimilar yézilidu. Eger teqdim qilinmaqchi bolghan eser birer shexiske bérilse, Uninggha sowghat qobul qilghuchining melum bir netijisini yaki bayrimini tebrikleydighan yaki mubarekleydighanliqini ipadileydighan söz– jümlilerni yézilghandin sirt, Yene özi yaqturidighan hékmetlik söz, Maqal– temsil we shéirlar yézilidu. Bashqilargha teqdim qilghanda « dostum ( Yaki: Hörmetlik ) .... Gha teqdim ( Yaki: Yadikar, Estlik ) ! » dep béghishlima yézip, Imza qoyilidu hemde yil, Ay, Künler eskertip qoyulidu. Bu uyghur ziyaliyliri we ilim ehliliri arisida bir omumiy adetke aylan'ghan güzel exlaqtur. Ata ـ anisi we ustazlirining özini béqip chong qilish üchün tartqan japa– musheqqet we erziyetliri we singdürgen ejrige jawab qayturush üchün özining ilmi emgekliri we kitab teqdim qilish kishini söyündüridighan pezilet. Kitab ـــ insaniyetning meniwiy ozuqi we ilim jughlanmisidur. U kishilerge bilim sowgha qilidu. Shunga, Kitab teqdim qilish mahiyette ilim teqdim qilishtur, Meniwiy uzuq teqdim qilishtur. Kitab sowgha qilish bashqilargha sowghat bérish shekli arqiliq ularning bilim élishigha türtke bolush we shu arqiliq kishiler ottursidiki yéqinliq we méhri – muhebbetni ilgiri sürüshke paydiliq bolupla qalmay, Yene yéngi bilim we uchularning jemiyette tarqilishi we omumlishishigha seweb bolidighan bir ésil adet. Uyghurlarda « kitab bilim buliqi, Bilim hayat chirighi » dégen maqal bar. Shunga, Kishiler kitabni uning bahasigha qarap emes, Uning insan hayatigha chiraq bolushtek qimmitini közde tutup sowgha qilishidu. Kitab sowgha qilishtin ibaret bu ésil enenining shunche uzun zamanlardin buyan toxtap qalmay özlüksiz dawamlishishi uyghur ilim ehliliri we ziyaliliridiki ilim söyer rohning bir roshen namayendisidur. Uyghurlardiki « tartuq qimmetlik emes, Köngül qimmetlik », « hediye qil, Minnet qilma » dégendek maqal– temsiller uyghurlarning bir – birige nerse – kéreklerni sowgha qilish, Teqdim qilish, Hediye qilish heqqidiki exlaqi chüshenchilirini roshen eks ettürüp béridu.

Menbe: « shinjang yashliri » zhurnili 2009-yilliq 5-san.

Powered by OrdaSoft!