Melumki , til bir milletning yene bir millettin periqlinip turidighan , eng muhim belgüsi . Köpinche milletlerning tilliri öz ichidin yene nurghun di’alikit we shiwilerge ayrilsimu , yenila bir yitekchi edibi til arqiliq bir itnik nam astigha uyushup turidu . Kök türük we uyghur menggü tashlirining barliqqa kélishidin tartip qéliplashqan hemme mediniyetlik türki xeliqlerge ortaq edibi tilliq rodini atqurup kelgen , qedimqi uyghur til mediniyiti asasida shekillengen türki til , ottura asiyada taki 1924-yilghiche mewjüt bolup kelgenliki üchün shuningdin kiyinki bir esirlik jeryanni hazirqi zaman uyghur, uzbék milletlirining shekillinish tarixidiki yingi sehipe dep éytishqa bolidu .   Mezkur maqalida ; uyghur namning tarixta millet nami süpitide emes belki türki xeliqler arisidiki küchlük qebilewi siyasi küchning nami süpitide mewjüt bolup turushi , tarix sehnisidin yoqulush jeryani , 20-esirning bashlirida rosiyening ottura asiyani özleshtürüsh éhtiyaji we yéqinqi zaman gherip ilmining türtkiside uyghurlarning özini qayta tonush jeryani , uyghurlarning tatar jeditchilirining tesiride yingiche marip , yingiche jughrapiyiwi nam we itning namlarni qobul qilish jeryani , öktebir inqilawidin kiyin yette su uyghurliri bashlap bergen yéziq islahati we yingi edibi til yaritish we milli metbu’atni berpa qilish tesiri bilen hazirqi zaman uyghur millitining shekillengenliki nuqtiliq sözlinidu .
Sabiq sowét ittipaqi uyghurshunasliri uyghurlarning köchmen charwichiliq turmushi we qebiliwi turmushtin qol üzüp , bir pütün siyasi gewdide , yeni uyghur namigha uyushush jeryani 14-esirning axirlirida toluq tamamlandi dep qaraydu .lékin bu xil qarash melum cheklimige ige , chünki kuchani merkez qilghan idiqut uyghur éli taki 14-esirning axirlirigha qeder öz musteqillighi we budda itiqidini saqlap kelgen idi , qara qitanlarning qaraxanilar xanliqini weyran qilishi we mongghullarning ottura asiyani boy sundurushi bilen qaraxanilar dewridin bashlanghan idiqut xanliqi bilen musulman uyghurlar arisidiki tosaq éliwétilgen bolsimu lékin étiqad birliki emelge ashmighan idi .uning üstige qara qitanlar we mongghullarning ottrura asiyagha qilghan herbi yürüshliri eslidiki qaraxanilar xanliqi ziminidiki ahalilerning étnik terkiwini téxmimu murekkepleshtüriwetken idi .
11-Esirning özidila qeshqer we balasaghunni merkez qilghan qaraxanilar xanliqining qebile we millet terkiwi nahayiti murekkep idi , büyük alim mexmud qeshqeri özining «türki tillar diwani» da shu chaghdiki asasliq ghol ana türki qebililerning 20 ikenlikini we ularning jughrapiyilik orunlushush tertiwini yazmiche we xerite arqiliq körsitidu . Türklük chek chégirisi iniq ayrilghan bu 20 qebilining peqet yettisinila hazirqi shinjang da’iriside ( toxsi , yaghma ,chigiller ili derya boylirida . Charuqlar maralbéshi etrapida , chumullar yarish tüzlengliki etrapida , uyghurlar kucharning sherqidiki besh sheherde , aramut uyghur élige yéqin jayda dep ) körsitidu . Mexmut qeshqeri rim (anatoliya) din taki junggo chégirisigiche bolghan barliq türki tilliq qebililerni omomlashturup türk dep atisimu lékin mexmut qeshqirining 11- esirdiki millet qarshida türk digen chong itnik nam astida yene üch chong siyasi küch (türk , oghuz , uyghur ) bar idi .       Siyasi küchlerning birinjisi türk , mexmud qeshqeri bezi sözlüklerni izahlighanda , mesilen azruq bashqa , bölek – oghuzche , türkler buni azin deydu diyish arqiliq türkni oghuzlargha qarshi qoyidu , diwanda mundaq misallar xéli bar . Yene bir jayda « shunga men türklerning eng sözmenliridin , pikirni eng roshen bayan qilalaydighanliridin , eng zérekliridin eng asasliq qebilige mensüpliridin we jeng ishlirida usta neyziwazliridin bolup turuqluq ularning sheher we sehralirini bashtin ayaq kézip chiqtim . Türk , türükmen ,oghuz , chigil ,yaghma we qirghizlarni éniqlap chiqip , ulardin paydilandim» . Bu yerde mexmud qeshqeri ”türk” ni birmunche qebililer qatarida sanaydu . Biraq diwnda türkning sözini izahlighanda birlik hem köplük meniliride kélidighanliqi , köplük bolüp kelgende noh erwahlirini körsitidighanliqini éytidu . Mexmud qeshqerining neziridiki türkler zadi kim ? Mexmud qeshqeri ”türk” digende qebilewi turmushtin qol üzüp , olturaq turmushqa baldur köchken , xaqaniye ölkisining merkizidiki edibi tilda sözlishidighan xeliqni körsitiwatamdu ? Buni téximu inchikilep tetqiq qilishqa erziydu .        Ikkinchi chong siyasi küch oghuzlar , mexmud qeshqerining diwanni yézish sewebige toxtalghinimizda , «kishilerning oghuz türkmenlirini bilishke éhtiyaji bolghanliqi üchün , shularningla uruqlirini , mallirigha basidighan tamghilirinimu körsettim» deydu . «Peyghembirimiz qiyamet belgülirini , axir zaman pitnilirini we oghuz türklirining meydangha chiqidighanliqini sözligende ,” türk tilini ügininglar ,chünki ularning hökümranliqi uzaq dawamlishidu digen iken » deydu . Yene oghuz sözige tebir bergende , türk qebililiridin biri , oghuzlar , türkmenlerdur , ularning 22 urughi bolup , her birining ayrim belgüsi we mallirigha basidighan tamghisi bar… Birinjisi we yétekchisi qiniq . Zamanimizning sultanliri shulardin- dur … Deydu .
Orxon uyghur xanliqi bilen uzun muddet üzengge soqushturup , axirida uyghur qebililer ittipaqi terkiwige kirgen qarluqlar ”diwan”da ayrim qebililer ittipaqi süpitide emes , belki türkmenlerning terkiwige qétiwétilidu: ” aba – apa , ana , oghuzche . Qarluq türkmenliri bu sözni qattiq teleppuz qilidu ” ”qarluqlar köchmen türüklerning bir gorohi bolup , oghuzlardin bashqidur , ularmu türkmen hisablinidu ” türkmen sözige kelgende , ”turkmen bular oghuzlardur …, türkmenler eslide 24 qebilidur…”dep oghuz bilen türkmenning arisida tenglik belgüsi qoyidu .
Üchinchi chong siyasi küch uyghurlardur . Mexmud qeshqeri uyghurlar namigha kelgende , barliq türki qebililerge qarighanda alahiderek tebir béridu . Yeni uyghur sözige tebir bergende ,bashqa qebililerge oxshashla addila ”qebileng” dep tonushturmay , belki ” bir elning nami ” dep izahlaydu . Hemmimizge melumki ”el ” digen söz uyghur tilida ”dölet , millet ” digen ikki menani béridu . Dimek , kuchar we besh baliq qatarliq besh sheherni merkez qilghan uyghurlar dini étiqad ayrimichiliqi tüpeylidin , qeshqer we balasaghunni merkez qilghan qaraxanilar xanliqi tewelikidiki . Uyghurlardin periqlengendin sirt , qebilewi teshkilatlirimu pütünley perqliq idi . Mexmud qeshqeri uyghurlardiki biwaste qan qérindashliq munasiwitige ige ichki toqquz qebilini sanimighan teqdirdimu , tashqi toqquz qebile ittipaqini tilgha alghan bolatti . ”Diwan”da peqet uyghur qebililer ittipaqini teshkil qilghan basmil , yaghma qatarliq birnechche qebilila tilgha élinghan bolsimu , lékin ularning jughrapiyelik ornimu uyghur élining sirtida körsitilgen . Epsuslinarliq yéri shuki , mexmud qeshqeri ”diwan”ni yézishta musulman bolghan türüklerni asas qilghanliqi , uyghur qatarliq musulman bolmighan türklerni ularning uruq – aymaqliri , tagh derya , yurtlirini yézishning paydisi yoq dep qarighanliqi üchün uyghurlarning ichki qurulmisi heqqide iniq melumat yoq .
Dimek 11- esirde ottura asiyada oghuz türkliri ( turkmen , qarluq ) ni asas qilghan qaraxanilar xanliqi bilen uyghur qebililer ittipaqi teshkil qilghan”uyghur éli” din ibaret ikki hakimiyet mewjüt idi . Qaraxanilar xanliqi öz hakimiyet ishlirini , yarliq pütük , mediniyet ishlirini barliq mediniyetlik türki xeliqler , jümlidin olturaq türükler arisida omomlashqan uyghur edibi tili we uyghur yéziqida yürgüzüp kelgen bolsimu , lékin étiqad ayrimichiliqi tüpeylidin uyghurlarni qattiq yeklep kelgen , hetta musulman türkler arisida ” adem tatlashsa (uyghurlashsa) , qilich datlashsa buzulur ” digen maqal tarqalghan . Biraq qaraxanilar xanliqining hakimiyet béshidiki qebile , oghuz qebililer ittipaqining terkiwidiki ezeldin türki xeliqlerning siyasi we medini hayatigha alahide tesir körsetmigen , adettiki kichik bir qebile bolghanliqi üchün , öz aldigha ayrim bir siyasi qebiliwi küch bolup uyushalmidi . Shunga kiyinki mezgillerde qaraxanilar xanliqining hökümranliqidiki barliq türki qebile – uruqlar , etraptiki erep , farislar we budist uyghurlardin özlirini perqlendürüsh éhtiyaji bilen türk namida atilip keldi . Türki xeliqler arisida höküm süriwatqan edibi til kök türklerdin kiyin uyghur qebililer ittipaqi dawamlashturup takamullashturghan til bolghanliqi üchün ereb , faris , soghdaqlar neziride omomlashturulup ,” türki til” dep atilatti . Mushu edibi tilda ijadiyet bilen shughullanghan türk ziyalilirimu bu tilni bezi bezide ” xaqaniye türkchisi ” yaki ”qashigher türkchisi ” dep atighanlirini hisabqa almighanda , omomiyüzlük türk tili dep ataldi . Budizim muhitidiki uyghurlar öz eserlirining tilini ” türükche ” dep atighandin sirt bezide” uyghur türkchisi” depmu atidi . Shu seweplik peqet uyghurlar ijad qilip türki xeliqler arisigha omomlashturghan qedimqi uyghur yéziqini , mexmud qeshqeri nahayiti ochuq qilip türk yéziqi dep atighan . Dimek , sheherleshken , mediniyetke aktip qatnashqan barliq türki xeliqler , uyghur til-yéziqi asasida qéliplashqan edibi til etrapigha uyushqan bolsimu , bu til ”uyghur tili” dep atalmay ”türk tili” dep ataldi . Buningda qedimqi uyghur mediniyitining merkizi rayonida yashawatqan uyghurlarning uzaq muddet buddizim muhitida turup kelgenliki sewep bolghan idi .
14-Esirning axirlirida eslidiki qaraxanilar ziminidiki türki xelqlerning neziride «budist , kapir »meniside chüshünilip kelgen « uyghur» nami idiqut uyghurlirining islamlishishi bilen istimaldin qaldi . Biraq , özlirining yüksek mediniyiti , hakimiyiti , yéziqi , pütük ishliri bilen mongghullarning etiwarlishishigha érishken idiqut uyghurliri yu’en sulalisi ordisida , tümüriler ordilirida « uyghur» namini dawamliq saqlap qaldi . Chunki budda dinining lama mezhipide turiwatqan mongghullar ottura asiyadiki xelqlerning dini erkinlikini hakimiyet arqiliq qoghdighan idi . Mongghullarning merkizi asiyani boy sundurush urishida idiqut uyghur xanliqining bir tümen kishilik qoshuni turshawul qoshun bolup sepning eng aldida mangghan idi , bu qoshunda idiqut barchuq at tékinning özi qomandan bolghan idi .nurghun oqumushluq uyghur ziyalilar chaghatay xanliqi , ilxanilar xanliqlirining hakimiyet ishlirigha teklip qilinghan idi . Idiqut uyghur xanliqidin barghan uyghurlarning köp qismi xarezim , hirat qatarliq jaylarda olturaqliship qaldi . Kéyinki mezgillerde ularning bu yerdiki pa’aliyetliri janlinishqa bashlighan turpandin barghan bir qisim uyghur qoshunliri muhemmet sheybanxanning qoshuni terkiwide türchistan sheherlirigiche hujum qilghan . 1312-Yilliri etrapida özbek xanning taghisi toqtagha xan ölgende uyghurlardin bolghan bajir toq bugha digen kishi textni tartiwalghan : « kélin bayalin qatarliqlarni özbek xan eleyhirexmani aldurup kilishke ewetti . Ular yétip kelgüche toxtagha xan wapat boldi . Bajir toq bugha digen uyghur qewmidin idi , köngli qara kishi iken , sheytanning weswesisi bilen xan boldi»……
17-Esirde yashighan ataqliq tarixchi xiwa xani abdulghazi bahadurxan (1605-1664) «shejere’i türk»namliq esiride özini xanliq textige yölep chiqarghuchilarning uyghur naymanliri ikenlikini memnuniyet bilen tilgha alidu , hemde xurasan , semerqent , xarezim tereplerde nurghun uyghurlarning pa’aliyet qilghanliqini köp orunda tilgha alidu . Bolupmu abdulghazi bahadurxanning dadisi erep muhemmedxanning qéshida « uyghurlardin qurban haji digen kishi bar bolup , xanning uningdin uluq bégi yoq idi… ” Qedimi xelq bu zamanning xelqidin yaxshi idi , qurban haji digen bu uyghur kishining oghli qulmuhemmet méning atalighim idi ” deydu . Abdulghazi xan bashqa qérindashliridin hoquq talishi jeryanida nurghunlighan uyghurlar abdulghazi xanning dushmenliri terepidin qirghin qilinghan idi . Xarezim , xiwa , örgench tereplerdiki uyghurlar 17-esirning axirlirida ayrim bir siyasi küch süpitide mewjüt bolup turush salahiyitidin qalghan bolsimu , lékin bu rayonlarda özlirining izlirini qaldurghan idi . Abdulghazi bahadurxanning « shejere’i terakime » namliq esirining 19-esirning axirlirida xarezim wilayitidiki uyghur yézilirida uyghurche köchürülishi buning bir ispati idi . 9
Biraq tümüriler ordisida 14-esirning axirliridila uyghurlarning siyasi ornigha mutleq xatime bérilgen idi . Shunga uyghurlar mediniyet sahesidila öz ornini saqlap qalghan idi , elishir nawa’i turk shi’ériyitining péshiwasi mewlane ebeydulla lutfini uyghur tilining ustazi dep teripleydu .
1540-1546-Yillirida yézilghan «tarixi reshidi» de elishir nawa’ining nesebisining uyghur baxshiliridin ikenligi tilgha élinidu . 15-Esirde yézilghan «tarixi xani»namliq eser aptorningmu uyghur baxshilirigha mensup ikenligi he’eqqide melumat bar. Nawa’ining «weqifname» namliq esiride tömüriyler ordisidiki qebililerning orni körsitilgen bolup , uningda uyghurlarning orni barlas , arlat , tarxan , qiyat ,qongrat qatarliq qebililerning arqigha tizilghan . Nawa’i tümüriylerning ordisida padishah hüse’in bayqaradin qalsila 2- nomurluq shexis bolsimu , lékin öz möhrini yuqarqi qebililerning möhrining astigha bésishqa mejburi bolghan . Bu har- nomusqa chidimighan nawa’i öz wezipisidin istipa bergen we bu weqeni ” mohrini sundurush ” atalghusi bilen bilen ipadiligen . 9T
Dimek , 13-esirning béshida qaraxanilar xanliqining , 14-esirde uluq «idiqut uyghuréli» ning gumran bolishi bilen uyghurlar özlirining siyasi sehnisidin ayrilghan bolsimu , lékin ottura asiyada taki 17-esirning axirlirighiche , siyasi jehette yenila üstünlük taliship keldi . Shuningdin kéyinki üch esir mabeynide uyghurlar ayrim siyasi küch bolush salahiyitidin qaldi
Shinjangda bolsa idiqut uyghur xanliqi yimirilgendin kiyin , chaghatay ewlatliri mutleq üstünlikni igilidi .« uyghur» nami mirza heyderning «tarixi reshidi» side 16-esirning bashlirida ” sériq uyghurlar” nami bilen eng axirqi qétim tilgha élindi . Tughluq tümürxanning ölümidin kiyin taki 1514-yili « yarkend se’idiye .uyghur xanliqi » qurulghanchiche bolghan ikki esir , urush malimanchiliqi ichide ötti .
Hakimiyet béshida olturghuchilarning nesebi biwaste chingizxangha baghlinish yoli bilen padishahlarning uluqlighi gewdilendürilidighan boldi . Shunisi qizziqki mongghullar bilen türki xelqlerning zor derijide yughurulishidin kélip chiqqan étnik özgürüsh mediniyet jehettimu öz ipadisini tapti .chingizxan neslidin bolghan barliq mongghul padishahlarning nesebi aldi bilen chingizxangha tutashturulghandin kiyin téximu ichkirilep oghuzxangha , noh oghli türkke tutashturilidighan boldi .
16-Esirning axirlirida mextum ezzem ewlatlirining se’idiye xanliqigha kélip tesir da’ire talishishi bilen yerlik xeliqning milli éngida yene bir zor burulush hasil boldi , yerkend se’idiye uyghur xanliqi gumran bolush bilen shinjangning siyasi we dini sehnisige atalmish se’id ewladliri chiqti , ular yerlik xelqning dini qizghinliqidin paydilinip ularning mayilliqini qolgha keltürüsh üchün öz neseblirini biwaste ereblerdin , tesewupchi ewliyahlardin izdesh , we öz nesebini zorlap ereb , farislargha baghlash xa’ishi hökümran orungha ötti . 1864 -Yili yaqubbek hakimiyiti tiklinip , se’id ewlatlirining hökümranliqigha we ularning uyghur jemiyitidiki tesirige zerbe bérilgen bolsimu , lékin bu chaghda uyghurlar özlirining milli namini alliqachan untighan idi .          Shinjangning chin sulalisi teweligige ötishi bilen uyghurlarning gherbi asiya we erep , farislar bilen biwaste uchurishish pursiti azaydi . Shu seweplik medrislerde ereb , faris tillirining hökümran orunda turishi we bu tillarda biwaste eser yaritish modisimu peskoygha chüshti . Shunga uyghur xelqi arisida ereb , faris tillirini bilidighan ziyalilar aziyip türki tilgha bolghan éhtiyaj hedep kücheydi . Nurghun tarixi , edibi , dini eserler turki tiligha terjime qilindi . Türki tilida nurghun eserler yaritildi . Bu dewirde türki tilda yaritilghan eserler herqandaq dewirlerdikidin köp boldi . Buninggha yüzlep misallarni keltürüsh mümkin . Ang we idi’alogiye jehettimu melum burulush boldi . Eneniwi témilardin ri’al témilargha murajet qilghan bilal nazim , se’id muhemmed qashiy , abduréhim nizari qatarliq bir türküm edipler we öz tarixigha yingiche nezer bilen qarighan molla mosa sayrami , muhemmed sadiq qeshqeri qatarliq tarixchilar yétiship chiqti . Bu uyghurlar arisida ri’al éhtiyaj tüpeyli oyghenghan sitixyilik burulush idi . Shu seweplik uyghurlar buningdin sel kiyin kirgen tatar jeditchilirining tesirini nahayiti tézla özleshtüriwaldi .            Ottura asiya öktebir inqilabining ghelbe qazinishi bilen  sowit ottura asiyasida  milli chigiralar ayrilip turkiy xeliqlerning jumlidin qazaq, qirghiz, özbek xeliqlirining ayrim jumhuriyetlerge bölunishi seweplik ilgirki mediniyet we siyasi birlik tüpdin buzuldi. 1921-Yili 21-iyun kuni yettisu uyghurliri meshhur siyasiyon jemiyet erbabi abdulla roza baqiyéfning teshebbusi bilen tashkentte uyghur namini eslige kelturup bu namni taranchi, qeshqerliq, alte sheherlik, xotenlik digendek namlarning ornigha dessetti. Abdulla rozabaqiyif bunamni eslige kelturgende eyni chaghdiki jiddi siyasi éhtiyajni közde tutqan idi. Yeni yettisu we ikki derya arlighidiki qérindashlar otturisida taranchi, qeshqerlik, alte shelik digendek éghir bulunmichilik mewjut bolghanliqi uchun, char padishahning mustebit hukumranliqigha qarshi birlik sep hasil qilishqa mumkin bolmay qalghan idi. Abdulla rozabaqiyéf uyghur nami unutulup shunche uzun zamanlardin kiyin bunamni qandaqlarche qayta tunup qaldi?
Impirator pitrning kéngeymichilikidin kéyin rosiye deslep osman impiriyisining ziminlirigha , ottura asiyadiki buxara ,xiwa , qoqan xanliqlirigha kéngeymichilik qilshqa bashlidi . Kéngeymichilik urushining ongushluq bolishi üchün , char padishah hökümiti impiriyelik penler akadimiyisi tarmiqida jughrapiye ilmi jemiyitini qurdi . Mezkurjemiyet ezaliri kéngesh nishan qilinghan rayonlargha ilmiy tekshürishke bérip charpadishah hökümitini qimmetlik matiriyallar bilen teminlidi. Bumatiriyallar öz nöwitide yenila nurghun arxi’ologiyilik, itnogirafiyilik, milletshunasliq matiriyallirini öz ichige alghan idi. Shunga pütünley herbiy axbarat igellesh meqsitide kelgen chuqan welixanofning ili we alte sheher tereptin toplighan matiriyallirining hayal ötmeyla ottura asiyani chüshünish istigide köz tikip turghan éngiliz, girmanlar teripidin terjime qilinishi we gherbte qattiq zilzile qozghishi ejeblinerlik emes idi.
Chuqan welixanof ili we alte sheher ahalisini birer itnik nam bilen atimisimu lékin qedimqi uyghurlar yashighan jaylarning ornini körsitip bergen idi. Xenzu menbelirige puxta bolghan i’akinif bichurinning << qedimqi ottura asiyadiki milletlerge da’ir matiriyallar >>namliq töt tomluq terjime eserning neshir qilinishi ottura asiyadiki türkiy xelqlerning itnik qatlimini yorutup bérishte birinchi qol matiriyal bolup qalghan idi. Uning üstige shinjang, dunxu’ang, mungghuliyelerdin zor türkümdiki uyghurche menggütash,yazma matiriyallarning tépilishi we s. É. Maluf , w. W. Radlof, w. W. Bartold, d. I. Tixanof qatarliq türkiloglarning bu heqtiki tetqiqat netijiliri abdulla rozibaqiyifni qattiq süyündürgen idi. Yoqurqi kishlerning türkilogiye sahesidiki ilmiy izdinishliri hazirqi künde pütünley ilmiy emgek sanalsimu eyni waqittiki ehmiyiti char rossiyening ottura asiyani boy sundurishigha asas salghanliqida idi.
<<Uyghur>> nami gerche 1921-yili tashkenitte eslige keltürülgen bolsimu lékin bu namni birdinla uyghurlargha omumlashturush qiyingha chüshti. Chünki shuningghiche shinjang we ottura asiya rayonida yashighuchi türkiy xelqler medeniyet jehette türkiy til digen ortaq edebiy til bilen baghlinip tursimu lékin ularda iniq millet uqumi mewjut emes idi. Yettesu uyghurliridin yitiship chiqqan tunji meripetchi nezer xoja abdusemetof texellusi<<uyghur balisi>> uyghurlar ichide deslepkiliridin bolup << uyghur >> namini 1911-yili ishletken kishi bolsimu lékin 1914-yili alte sheherge qilghan sayahiti jeryanida alte sheher ahalisining milliy éngini tekshürüp qana’etlinerlik jawapqa érishelmeydu , ekische ulardin<< millitingiz nime?>> Digen so’algha << musulman, ibrahim xelilullaning milliti, chentu>> digendek jawaplargha érishidu.
Emeliyette abdulla rozi baqiyifning idiyisige tesir körsetküchi nezer xoja abdusemetof bolghan. Chünki nezer xoja’abdusemet orinburugda 1908- yildin bashlap chiqishqa bashlighan yérim ayliq jornal<< shura>> da,1909- yilidin bashlap uyghurlar heqqide maqale élan qilishqa bashlighan . Abdusemetof 1911- yildin bashlap özige << uyghur balisi>> dep texellus qoyghan bolsimu<< shura>> gha yazghan maqaliliri özige eng tonushluq bolghan ili we yettesu uyghurliri heqqide bolghachqa, ularni alte sheher uyghurliridin periqlendürüsh üchün ularni izchil türde <<taranchi>> dep atighan. Hetta qumul, turpan uyghurlirinimu<<taranchi>> dep hisaplighan. S= M
Nezerxoja abdusemetofning uyghur namini qubul qilishi tesaddipiy ish emes chünki tatarlarda 1905- yilidiki rossiye inqilabidin kéyin yingi tereqqiyat pursitige érishken jedidchilik herkitining güllinishi bilen 1918-yilning axirigha qeder jemiy 63 xil gézit,34 xil jornal neshir qilinghan idi. Mana bu gézit-jornallar rossiye musulmanliri bolupmu tatar jedidchilirining eng ünümlük pa’aliyet soruni idi. Metbechilik ishlirining tereqqiy qilishigha egiship neshiriyatchiliq ishlirimu zor tereqqiyatlargha érishti. Gézit- jornallarda dini-ijtima’iy maqaliler bésilghandin sirit türkiy xelqlerning tarix we medeniyitige da’ir türlük maqaliler bésilip chiqti. Zekiy welidiy tughan qatarliq türkiloglarning uyghur medeniyiti we tarixi heqqidiki uchurliri nezer xoja abdusemetof, letip enseriy qatarliq uyghur ziyaliylirining zihnini oyghatti. Dimek tatar metbu’ati nezerxojigha oxshash nurghun ziyaliylarning yingi zaman medeniyitini ügünidighan eng yaxshi mektiwige aylandi. Shuning bilen ularmu qoligha qelem élip << shura>>,<< waqit>>, << tilyarish>> larda öz xelqining hayatidin xewerlerni berdi.<<shura>>ning 1910- yilidiki bir sanida uyghur balisi <<uyghurlarning birdin bir kona esiri, uluq eser (qutadghubilig)ni (shura) sehipiliride élan qilip türk qérindashlarni xoshal qilghili bolmasmu?>> Dep murajet qildi. Yene shu sanda u << shura>> jornalidin n . N. Pantusofning uyghur tarixi heqqidiki bir esiri heqqide uchur bérishni ötüngen. Dimek nezer xoja abdu semetofning uyghurlar heqqidiki melumati 1910- yildin sel burun bashlanghan bolsa kérek. ,
Bulardin bashqa<< shura>> jornili we << waqit>> gézitide uyghurlar heqqide eng köp melumat bergen kishi ataqliq tatar alimi seyyah nushurwan ya’ushif boldi. Uning metbu’at hayati sel kéyinrek yeni 1914- yildin kéyin bashlanghan bolsimu lékin 1914- yilning axiridin 1917-yilning bishighiche bolghan arliqta ili wadisi we alte shehersayahitidin yazghan maqalisi azkem yüz parchige yitidu. Nushirwan ya’ushifning asasliq meqsiti omumiy türk tarixini yézishqa paydiliq qolyazmilarni jümlidin << tarixiy reshidiy>> ni tépish bolghachqa islamiyettin ilgiriki uyghurlar tarixi heqqide melumat élishqa ülgirelmey qalghan. Shunga u ili we alte sheher ahalisini birdek <<alte shehertürkliri>>,<<chini türkliri>> dep ataydu. Ortaq türk tili, ortaq türk metbu’ati, yingiche ma’arip yaritish ghayisi barliq ghayilirining méghizi bolghachqa türkiy xelqlerni ushshaq itnik guruppilar boyiche atashni anche yaqturup ketmeydu shunga uning uyghur hayatidin élinghan köpligen maqaliliri ichide <<uyghur>> atalghusi asasen uchirimaydu. U öz idiyisi boyiche shundaq atashni xalimighanmu yaki << uyghur>> nami heqqidiki chüshenchisi tutuqmu? Bu téxi tetqiq qilishqa tigishlik mesle.             Nushirwan ya’ushif tarixiy qolyazmilarni izdeshte köngüldikidek netijilerge érishelmigen bolsimu lékin alte sheher xelqining turmushini üginish arqiliq toplighan jemiyet tekshürüsh matiriyalliri pewquladde qimmetliktur. Uning jenubiy shinjangdiki uyghurlar hayatidin bergen melumatliri bügünki künlikte eyni dewir uyghur rohiyitini chüshünishte tépilghusiz menbe bolup turmaqta. Chuqan welixanofning 1857- yilidiki tekshürüshide alte sheher ahalisi özbiklerni <<enjanliq>> dep ataydighanliqi, nushirwan ya’ushifning tekshürishide alte sheherliklerning << enjanliq>> ni millet nami süpitide chüshünidighanliqi bayan qilinidu. Uyghurlar shu waqitqiche özlirini kichik da’iride << qeshqerliq>>, <<xotenlik>> dep atighandin sirit özi yashawatqan rayonlarni chong da’iride nime dep atighan?
« Tarixi reshidi »«tarixi xemidi» qatarliq eserlerdin melum bolishiche , uyghurlarning islamiyettin kéyinki jughrapiyelik chüshenchilerdiki ikki derya wadisini merkez qilghan rayonlar türgistan dep , sherqi chaghatay xanliqi hökümiranliq qilghan rayonlar alte sheher , yette sheher , mongghulistan dep . Kucharning sherqidiki türpanni merkez qilghan qedimi idiqut xandanliqining zimini uyghurstan wilayiti dep ayrilghan .ching sulalisi shinjangni öz ilkige alghandin kiyin mongghulistan nami untulup , alte  sheher , yette sheher digen namlar ishlitilishke bashlidi . 1759-Yilidin kiyin bu jay« shinjang» dep atalghan bolsimu , lékin bu nam hökümet höjjetliridila ishlitildi . Chünki 1864-yildin 1878-yilighiche höküm sürgen yaqupbek hakimiyiti alte sheher , yette sheher namining omomilishini ilgiri sürüp , shinjang namining izchil ishlitilishige imkaniyet bermigen idi . Yapon alimi «o’ishi shinichiru » ; noshuruwan ya’ushéfning maqalilirige yerlik uyghur ahalisi derhal inkas qayturghan bolsimu , lékin 1933-yili qeshqer , xotenlerde yüz bergen inqilablar we ular ishletken jughrapiyilik nam we millet namlirini yuquridiki tatar jeditchiliri herketlirining netijisi dep qaraydu
«Uyghur»namining eslige kélishi we hazirqi zaman uyghur millitining shekillinish jeryani uyghur xelqining tatar jeditchiliri qozghighan yingiche ma’arip we eyni zaman mediniyiti bilen uchurshishigha biwaste munasiwetlik . Noshuriwan ya’ushéfning melumatigha asaslanghanda , shinjangdiki uyghurlar arisigha tatarche gézit , jornallarning kirishi 1910-yillardin bashlanghan bolsa kérek deydu. U aqsudiki sepiride « bu yerdiki xelq gézit oqumaydu , oqughan teghdirdimu urush xewerlirinila köridu »dep yazghan , lékin nime gézit oquydighanliqini yazmaydu . Qeshqerning  medini ehwali heqqide yazghanda «qeshqer xelqi arisida gézit oquydighanlarning sani köpeydi » deydu-yu , kishilerning qandaq gézitlerni oquydighanliqi heqqide éniq melumat yoq , 1916-yili xotendin yollighan melumatlarda pütkül xoten teweside qurban haji we molla deydighan ikki kishiningla gézit – jornal oquydighanliqi , ularnimu téxi gézit, jornal oqushqa bashlighinigha 4-5 yilla bolghanliqini yazidu . Bu gézit jornallarning ismi éniq yizilmighan bolsimu , lékin ularning köp bolghanda 3-4 xil tatarche gézit. Jornalgha mushtiri bolidighanliqi éniq éytilghan . Dimek xotenge tatar jeditchilirining tesiri 1910-yili yétip barghan .
Shiwétsiye din taratquchilirining shinjangdiki pa’aliyetliri 1897-yilidin bashlanghan ularning qeshqerde resmi basmixana ichip , türlük türükche basma boyumlirini köplep neshir qilishi 1901-yilidin bashlanghan bolsimu , lékin 1915-yili qeshqerde birer aydek turghan noshuriwan ya’ushéf bu heqte hichqandaq uchur bermigen . Meyli qandaqla bolmisun , séwétsiye din taratquchilirining shinjanggha metbe boyumlirini élip kélip zamaniwi téxnika bilen dinni matériyallar , tarixi – edebi eserler ,türlük derslikler we bashqa matiriyallarni neshir qilip tarqitishi, 1924-yillarda yuquri pellige chiqqan . Bezi kitaplar hetta qayta-qayta bésilghan , bezi kitaplarning traji mingdin éship ketken . Shiwétsiye din taratquchiliri künséri éshiwatqan jiddi éhtiyajni nezerde tutup , 1929-yili «kitabi ilmi imla »digen imla loghitini tüzüp neshir qilghan we barliq basma boyumlirining imlasi mushu qa’ide boyiche qéliplashturulghan .
Imla loghitide janliq tildiki sozuq tawushlarning ajizlishish hadisisi étiwargha élinmay , türki tilning enenisi öz  péti saqlap qélinghan . Shu seweplik , bu til «uyghur tili »dep atalmay belki «sherq türkchisi» , «alte sheher türkchisi» digendek namlar bilen atalghan . Meshhur uyghur shunas alim gunnar yaring ependimu bu tilni uyghurche dep atashqa izchil qarshi turup kelgen . Bu emiliyette sowét ittipaqida bash kötüriwatqan ottura asiyadiki türki xelqlerge ortaq türki til enenisidin chetnep , yeni süni tillarni yaritip bérishke qarshi ilim kürishining mehsuli bolghan. Shu seweplik türki xeliqler arisida xéli chongqur yiltiz  tarqan  türklik idiyisi öktebir inqilabining ghelibisi bilen sowét ittipaqida toluq berbat qilinghan bolsimu shinjangda taki 1937-yili shiwétsiye din taratquchiliri qoghlap chiqirilghangha qeder dawamlashti . Shunga shinjang uyghurliri arisida « uyghur» namini resmi étnik nam süpitide qobul qilish xéli uzaqqa sozuldi . Shunga hazirqi zaman uyghur millitining shekillishini yenila yette su uyghurliri bashlamchiliq bilen yaratqan bolup , ularni uyghur edebi tilining barliqqa kélishidin ayrip qarighili bolmaydu . Ottura asiyada milli jumhuriyetlerning peyda bolishi bilen peqet shu milletlergila xas ayrim edebi til yaritish zörüriyiti tughuldi . Chünki uyghur, uzbek xeliqliri arisidiki edebi til birligi tüpeylidin bu ikki xelq arisidiki perq roshen ayrilip chiqmidi .              Sowit ittipaqida yingi uyghur edebiy tilining meydangha kilishi 1920-yili tunji jumhuriyetlik gézit« kembegheller awazi» ning neshir qilinishi bilen bashlandi. Gézit yüzide bashlanghan émla we yéziq mesilliri toghirisidiki talishishlar netijiside, 1925-yili7-ayning-18küni almutida uyghur oqutquchilirining tunji qétimliq kéngishi chaqirildi. Yighinda uyghurlar shu waqitqiche ishlitip kelgen ereb yéziqi islah qilinip 27 heriplik yingi uyghur yéziqi meydangha kelgen. Bu tatar jeddichilirining tatar yéziqini islah qilishidin 5 yil kéyinki ish idi. Bu sozuq tawushlar üchün ayrim belge bolmasliq ehwallirigha xatime bérilip uyghur medeniyet tarixida ghayet zor burulush yasidi. Hazirqi uyghur yéziqidiki hemzilik sekkiz sozuq heripining meydangha kélishi ene shuningdin bashlanghan bolsimu bu hemzilik sozuq heripler1920- yilliridiki tatar yéziqi islahatida peyda bolghan
1926- Yili moskiwada s s s r ellirining merkiziy neshiriyati teripidin uyghur alimi, sha’ér abdulhey muhemmidining « uyghurche yéziq yolliri» digen kitabi neshirdin chiqti. Bu uyghur tarixidiki tunji imla loghiti idi. Buninggha abdullarozi baqiyif söz yazghan bolup, émla pirinsipi heqqide hichqandaq siyasiy xahish éytilmighan belki yingidin yaritilidighan edebiy tilning «perghane, yettesu, kashgher, ghulja, turpan qatarliq jaylardiki xelq edebiyati we til ghezinilirige asaslanghan» til bolishi alahide tekitlengen.
Nimishqidur shuningdin ikki-üch yil ötüp abdulhey muhemmidining « uyghurche yéziq yolliri» gha hujum bashlinip, uyghur tilining imlasini qayta békitish heqqidiki köresh bashlinip ketti. 69
1928-Yili semerqentte chaqirilghan pütkül ottura asiya uyghurlirining tunji qétimliq imla kéngishide pütkül uyghurlar« kashgher, yarkent, xoten, dolan, aqsu, üch turpan, qumul we ili uyghurliri»ning tili bir digen xulase chiqirilghan bolsimu lékin uyghur edebiy tilining émlasini qaysi pirinsipta bikitish mesliside taki 1930-yili 5-ayda ikkinchi nöwetlik til émla qurultiyi échilghiche uyghur ziyaliyliri otturisida qattiq talishishlar bolghan. Bu talishish asasliq qedimiy uyghuredebiy tili enenisige warisliq qilghan asasta yingi uyghur edebiy tilining émlasini morfoligiyelik pirinsip asasida tüzüsh bilen fonitikiliq pirinsipni asas qilghan janliq tilgha tarti’ish toghirisida bolghan. Abdulhey muhemmidi, letip enseri, qadir ashurof qatarliq ziyalilar morfologiyelik pirinsipni asas qilish pirinsipida ching turghan bolsimu lékin kunséri küchiyip bériwatqan sinpiy köresh ularni öz meydanidin waz kichishke mejbur qilghan. Buheqtiki bes-munaziriler uyghurche« sheriq heqiqiti» jornili bilen« qizil tugh» gézitliride bisilip turghan.
1936-Yili almutida chaqirilghan jumhuriyetler ara til-émla kéngishide uyghuralimi qadir ashurof «uyghur tilining émlasini bikitishte fonitikiliq pirinsip, morfologiyelik pirinsipning ornigha dessisun. Men ilgiri xata pikirlerde bolghan chünki uchaghda men sawatsiz idim, hazir östüm…» dep ilgiriki pikiridin yénishqa mejbur bolghan. Chünki shu chaghlarda« kembegheller awazi» ning muheriri ablimit ghojam berdi qatarliq kishler léninning« til sinipiy köreshning ötkür qorali» digen sözini neqil keltürüp uyghur tilining émlasini léninche yéshish shu’arini alahide tekitligen.
1936-Yildiki yighindin kéyin uyghur tilining imlasini bikitish pirinsipida tüplük özgirish yüzbergen yeni shuningghiche asasen türkiy edebiy tilining pirinsiplirigha nispiy emel qilghan asasta chiqiwatqan uyghurche gézit-jornallar omumyüzlük janliq tilgha tartilghan. Janliq tildila mewjut bolup yéziqta ipadilenmigen sozuq tawushlarning ajizlishish hadisisi we shuningghiche edebiy tilning sirtida turiwatqan shiwe sözlükliri tilda omumyüzlük ekis itishke bashlighan. Ottura asiyadiki barliq uyghur mektepliride ötilidighan derislik kitablar uyghurche edebiy, siyasiy eserler mushu yingi edebiy til formisi boyiche neshir qilinghan. Netijide yingi uyghur edebiy tili yingi muntizim ma’arip arqiliq nahayitti tézla omumlashturulghan.
1947- Yili sowit uyghurliri latin yéziqidin silawiyan yéziqigha köchüsh munasiwiti bilen uyghur tilining imla qa’idisi yene bir qétim qayta békitildi. 1960- Yili ataqliq tilshunas alim ghoji’ehmet sedwaqasofning yingi imla loghiti élan qilinishi bilen 1947-yildin béri ishlitiliwatqan émla qa’idisi küchtin qalghan .      Sowit uyghurliri neshir qilghan türlük gézit -jornallar shinjangghimu köplep tarqilip turghan. Shingsisey bilen sowit ittipaqining bir mezgillik dositliqi jeryanida bundaq medeniyet alaqiliri eng yuquri pellige yetken. Shingsisey bilen ghoji niyaz hajini yarashturushqa ewetilgen sowit terep mutexesisi, ghojiniyaz hajining meslihetchisi meshur roziyif(texelusi weten oghli) ölkilik hökimetning neshirepkari bolghan. «Shinjang géziti»ni öz rehberligide tesis qilghan we bash muherirligini özüstige alghan. Shunga bugézitningmu sowit uyghurliri yaratqan yingi edebiy tilda chiqmasliqi mumkin emes idi. 9

Shiwitsiye din taratquchiliri bilen sabiq sowit ittipaqi alimliri otturisidiki ün -tünsiz bu  köreshte axiri sowit ittipaqi ghelbe qildi. Sowit ittipaqining uzaq muddetlik terbiyilishidin kéyin shinjangdiki yerlik ahale tuymayla uyghur namini özleshtürdi.1936-yili ölkilik hökimetning mu’awin re’isi ghojiniyaz hajining permani bilen uyghur namini qollinish qanuniy küchke ige qilindi.(Apturi: Abliz Orxun)

Powered by OrdaSoft!