Hazirqi zaman hindistan milliy musteqilliq herikitining dahisi, Hindistan jumhuriyitining qurghuchisi maxatma muhendas gendining «men heqiqetni qandaq chüshendim?» namliq kitabini 2000- yili oqughan chëghimdiki hayajanliq keypiyatimni hazirghiche esleymen. chünki kitabta gendining kichikidin bashlap qandaq kechmishlerni bëshidin ötküzgenliki, Özining ghayisini rëalliqqa aylandurush üchün qilghan köreshliri we bu jeryanda duch kelgen müshkülatlar... nahayiti toluq bayan qilin'ghan idi. uni oqughan adem gendi heqqide uning öz aghzidin parang anglighandek tesiratqa këletti. hindistanning eyni zamandiki ijtimaiy jemiyet qatlamlirini hës qilghili bolatti. mëni bu qeder hayajan'gha salghan bu kitabning gerche pewquladde siri bolmisimu, Lëkin tariximizda ötken meshhur shexslerning öz qelimi bilen özliri heqqide yazghan birer mukemmel tezkire kitabining biz bilen yüz körüshelmesliktek boshluqning könglümni ghesh qilishi yuqiriqi kitabqa bolghan alahide qiziqishimning sewebliridin bolushi mumkin idi.
     Uyghur kilassik edebiyati tetqiqatida nurghunlighan shair, Mutepekkurlarning nami tilgha ëlinidighan bolsimu, Lëkin ularning zamanimizghiche yëtip kelgen azghina bir qisim eserliri we tegat-texellusidin bashqa ular heqqidiki toluqraq melumatning bolmasliqi, Shu seweblik ta hazirghiche nurghun mesililerni aydinglashturushta yirik pakitlarning kem bolushi, Bizdiki tezkire edebiyatigha bolghan tonushning taza yëterlik emeslikini ishare qilip turidu.
     Miladi 720- yilliri etrapida tashqa oyulghan, Uyghur yazma edebiyatining, Jümlidin tezkire edebiyatning deslepki bashlanmisi hësabliniwatqan tash abidilerdin, Jümlidin «tunyuquq menggü tëshi»diki bayanlardin, Tunyuquqning kök türk xaqanliridin ilterish xaqan, Qapaghan xaqan we bilge xaqanlargha bash wezir bolghanliqini we ulargha yardemliship elni rawaj tapquzush üchün körsetken töhpilirini chala-bula ilgha qilghili bolidu. lëkin tunyuquqning qachan, Nelerde qandaq yashighanliqi we uning etrapidiki kishiler heqqidiki tepsili bayanlarni anche jiq uchritalmaymiz.bundin besh yüz yillar ilgiri yëzilghan, Mutepekkur shair elishir newaining «mejalisun nefais» namliq tezkire kitabida, Özi bilen zamandash bolghan 458 shair, Edibning edebiy talanti we kishilik peziletliri heqqide qisqiche melumat bërilgen, Shundaqla ularning shairni qayil qilghan misraliridin örnekler keltürülgen bolsimu, Lëkin ularning qachan tughulup, Hayatida nime paaliyetlerde bolghanliqidek tepsili terjimihali taza ëniq yëzilmighan bolghachqa, Ular heqqidimu mukemmel melumatqa ërishelmeymiz. bundin ming yillar burun yashighan yëtük tilshunas, Ulugh türklog mehmut kashgherimu öz esiride özi heqqide melumat qaldurmighan yaki mexsus özi heqqide bashqilarning tezkire yëzip qaldurghanliqi ëniq emes. peqet uning kitabidiki:«men türklerning eng sözmenliridin, Pikirini eng roshen bayan qilalaydighanliridin, Eng zërekliridin, Eng asasliq qebilige mensupliridin we jeng ishlirida usta neyziwazliridn bolup turuqluq, Ularning (türklerning) sheher we sehralirini bashtin-axir këzip chiqtim...»«kitabni 464- yili jamadiyelewwelning tunji küni (miladiye 1072- yili 1- ayning 25- küni) yëzishqa kirishken idim. töt qëtim qayta yëzip, Tüzitip we tehrirlep, 466- yili jamadiyelaxirning 10- küni (miladiye 1074- yili 2- ayning 10- küni) düshenbe tügettim...»«opal – bizning yurtning nami» «emdi muhemmet oghli hüseyinning perzenti mehmutning sözini anglighaysiz...» «bu kitab mëning ömrümni axirigha yetküzdi...» qatarliq bayanlirigha asaslinip turup, Shu zamandiki tarixiy weqeler we shexsler tetqiq qilinish arqiliq mehmut kashgherining ëtirap qilin'ghan qisqiche terjimihali tughuzup chiqildi.
     Mehmut kashgheri bilen zamandash ötken büyüf mutepekkur sh؇ir yüsüp xas hajipmu özi heqqide m۔lumat qaldurmighan. peqet uning töwendiki хisraliridin uning qisqiche terjimihaligha këreklik؃ matëriyallar tetqiqatchilar teripidin retlep chiqildi

    365
    tegküzdi manga qolin ellik yëshim,
    qoghu qildi quzghun tüsidek bëshim.

    366
    mëni qichqirip atmish deydu u kel!
    bararmen egerche yetmise ejel.

    6623
    yil atmish ikki erdi töt yüz bile,
    bu söz sözlidim men tutup jan süre.

    6495
    yil atmish ikki erdi töt yüz bile,
    tügettim sözümni pütün ülgüle.

     Dëmek, Tariximizdiki pexirlik zatlirimizning kechürmishliri ular heqqide özliri yaki bashqilar yazghan mukemmel tezkirining bolmasliqi yaki bizgiche yëtip këlelmesliki tüpeylidin bu heqtiki sawadimiz hëlihem bizni toluq qanaet tapquzmay, Chala pëti turmaqta...
     Shundaq xiyallar bilen chong hejimdiki tezkire xaraktirliq kitablargha teqezza bolup yürüwatqinimgha xëli yillar bolghan idi. qaysi küni kitabxanigha kirip zamanimizning talantliq ressami ghazi ehmetning shinjang xelq neshriyati teripidin neshir qilin'ghan «hayatimdiki öchmes süretler» namliq kitabi bilen wetenperwer inqilabchi sopaxun süwürofning milletler neshriyati teripidin neshir qilin'ghan «men kechken këchikler» namliq kitabini körüp tolimu hayajanlandim. uzaq yillardin buyanqi ümidlik zariqishning shërin teshnaliqigha oxshap këtidighan ichki zoqlinish ilkide mezkur kitablarni oqup tügttim-de, Aptorlargha bolghan hörmitim hessilep ashti. hörmitimning bundaq tashqinlishi mezkur aptorlarning özliri hayat waqtida tolimu ehmiyetlik bu emgekni royapqa chiqarghanliqi yaki özliri biwasite qelem tewritip tamamlighanliqi bilen zich baghlinishliq idi, Elbette.
     Bir kemlerde ibrahim mutiiy, Toxti baqi artishi... qatarliq tewerrüklirimizning mushundaq bir kitab yëzip, Öz bëshidin ötküzgen, Bügünki kishiler üchün chöchektek tuyulidighan murekkep hayat yolliri heqqide bizge uchur bërishini, Shu arqiliq eyni tarixiy dewrning höjjetlik abidilirini ularning öz yazmiliridin biwasite bilishni tolimu arzu qilattim. shu sewebtin özüm ishlewatqan «kroran» zhurnilida 1990- yillarning otturiliridin bashlap «ediblirimizning mexpiy arxipi» namliq bir sehipe ëchip, Ediblirimizning kitablardiki qëliplashqan terjimihalida burun melum bolmighan qiziqarliq, Sirliq, Pexirlinerlik, Ëchinishliq kechürmishlirini hazirqi zaman kishilirimizge teqdim ëtip, Shu arqiliq tarixni eynek qilip, Hazir, Bolupmu kelgüsi üchün pakiz, Jarahetsiz qedem bësish heqqde isharetler bërilgen idi.
     Xeyriyet, tezkire edebiyatimiz mana bügünki künde yuqiriqidek kitablar bilen netijilik qedem basqanliqidin axir bisharet berdi.
     «Uyghur tilining izaںliq lughiti»(2) namliq kitabning 138- bëbide «tezkire» dëgen sözge mundaq izah bërilgen:«felum tarixiy sharaittiki muhim shexslerning terjimihإli we melum jayda yüz berڧen mۃhim weqe, Hadisiler xatirilen'gen edebiy eser, Yazma xatire.»
     Dëmek, Tezkirimu melum nuqtidin ëytqanda, Me؄lum shexske baghlan'ghan halda kishilerning köz a؄dida namayan bolidighan, Tarixning bir pütünlükini zörür ilminitlar bilen temin ëtidighan bir xil edebiy zhanirdur. nechche ming yilliq tariximizda gerche «bughraxanlar tezkirisi»,«chinggizname»,«tezkirei ezizan»,«tezkireiy yüsüp qadirxan» qatarliq tezkiriler bizgiche yëtip kelgen bolsimu, Lëkin uningda bayan qilin'ghan tepsilatlarning mukemmel emesliki, Bir qisimlirning lazimliq ilmiy pakitlargha toluq toyunmighanliqi bügünki bezi tetqiqatlirimizda özining zörüriyitini namayan qilip këliwatqan bir nazuk nuqta. meyli tarix tetqiqatida bolsun we yaki shexsler tetqiqatida bolsun, Tarixiy shexsler heqqdiki tezkirilerning kem bolushi bizni nurghun soallar bilen qorshashtin bashqa netije bermey këliwatidu. shundaq iken, Tezkire edebiyatigha köngül bölüsh we uning tarixiy, Rëal ehmiyitige yëqindin diqqet qilish hemmimizning ortaq mesuliyiti bolushi kërek, Dëmey turalmaymiz.
     3. tezkire arqiliq mezkur aptorning özi heqqide qelem tewretken bayanliridin uning toluq kechürmishliri, Hayatliq sepiridiki piship yëtilish jeryani, Shughullan'ghan kespi, Netijisi, Mijez-xaraktëri, Idiyesi, Kishilik qimmet qarishi, Qiziqishi qatarliqlar heqqide etrapqa chüshenchige ige bolalaymiz. tezkiride bayan qilin'ghan yuqiriqidek melumatlar zamandashlirining ötkür közliri, Muherrirlerning inchike emgiki bedilige semimiylik we chinliq bilen toyun'ghachqa, Waqti kelgende bu chüshenchiler bizni mezkur kishini toghra tetqiq qilish, Uning hayatigha lilla baha bërish, Ilmiy netijisini toghra yekünlesh imkaniyitige ige qilidu. Mesilen, Ghazi ehmetning «hayatimdiki öchmes süretler» namliq kitabini oqusaq, Aptorning insan balisi duch këlishi mumkin bolghan we bolmighan achchiq qismetliri köz aldimizda namayan bolidu. aptorning baliliq dewridiki körgen-bilgenliridin yürikimiz gah öridep, Gah qanlirimiz qaynap, Zamanisining eyni kartinisida aptorgha yandiship qaytidin yashap baqqandek bolimiz. aptor bëshidin kechürgen achchiq kechmishlerning aptorning bügünkidek dunya qarashni tiklep, Öz kespide muweppeqiyet qazinishida muhim rol oynighanliqini; bolupmu hazirqi kishilirimizning ewzel sharaitlarni toluq qedirlep, Her bir minut waqtini menilik ötküzüsh üchün serp qilishning tolimu muhimliqini hës qilimiz. ghazi ehmetning bügünkidek uyghur ressamchiliqining yuqiri pellisini yaritalishida, Uning uyghur turmushining her qaysi qatlamliri heqqide kichikidin bashlap biwasite, Toluq melumatqa ige ikenlikidin bashqa, Muhimi uning ashiqane roh we jasarette ressamliqqa bërilgenlikining netijisi ikenlikini chüshineleymiz. shundaqla uni tonutqan resimlerning ijad qilinish jeryanliri heqqdiki hëkayiler bizni her qaysi tarixiy dewrler bilen uchrashturushtin bashqa yene ijadiyette ijtihatning neqeder zörürlikini tonutidu. sopaxun süwürofning «men kechken këchikler» namliq kitabimu bizge aptorni toluq we toghra chüshinish pursiti bilen teminleydu. u bësip ötken yollar, U yashighan tarixiy dewr, Eyni zamandiki herbilerning, Awam xelqning turmush rëtimliri; aptorning imkaniyetler dairiside xelqqe yetküzgen menpeetliri, Meripetperwerliki uninggha nisbeten heqqaniy meydanda turup sözlishimizni buyruydu. uning qumul, Turpan, Pichan qatarliq jaylardiki bashlan'ghuch mekteplerge 32 ming yüendin oshuq pul, Nurghun kitab we oqush qorallirini iane qilghanliqi, Hetta wapat bolushtin alte kün burun yënida saqlap kelgen 6000 yüen pulni qumul shehiridiki «ümid» bashlan'ghuch mektepke iane qilishliri... uningda bir ömür soqup kelgen yürekning tarixning altun qurliridin tëgishlik orun ëlishqa munasip ikenlikini bildüridu.2. tezkire eserliridin shu kishining bësip ötken hayat musapisi arqiliq eyni dewr rëalliqi heqqide bir qeder tepsili we toghra bolghan melumatqa ërisheleymiz. mesilen, Ghazi ehmedning «hayatimdiki öchmes süretler» namliq kitabidin azatliqtin burunqi qeshqerning bezi ehwalliri, Tebiiy apetler, Azatliqtin këyinki yer islahati, Ijare këmeytish, Ongchilargha qarshi köresh, Sinipiy köresh, Medeniyet inqilabi we u jeryandiki nechche yüz yilliq tewerrük kitablarni köydürüsh herikiti, Elem körishi, Shundaqla islahat-ëchiwëtishtin këyinki ishlar... bir-birlep namayan bolidu. yuqiriqi tarixiy jeryanlarni bëshidin ötküzmigen hazirqi zaman yashliri bu tezkiridin eyni dewrde diyarimizda yüz bergen türlük ishlarni bileleydu we bezi weqelerni toghra angqirish imkaniyitige ërisheleydu. tariximizdiki tewerrük zat sopaxun süwürofning «men kechken këchikler» namliq tezkire kitabidinmu biz bilmeydighan, U yashap ötken yillardiki tarixiy rëalliqni chüshiniwalghili bolidu. mesilen, U eyni chaghda bir axunumning ëshikini yëtilep yürgen bala chaghlirida partlighan qumul dëhqanlar qozghilingi we uning qisqiche jeryanliri; herbiy mektepke kirip oqushi, Arqidinla herbi wezipe ötesh jeryanliri we bu mezgillerdiki tepsilatlar; heqiqetke qaytip, Sepdashliri bilen bille üch wilayet inqilabigha qoshulush heqqdiki bayanlardin biz u bësip ötken zamanlardiki bir qisim tarixiy körünüshler, Eyni dewrning ijtimaiy ehwali, Xelqning turmush sewiyisi qatarliqlar toghrisida xëlila etrapliq bilimge ige bolalaymiz. möriti kelgende bu bayanlar bizni eyni dewrning ichki mahiyetliri heqqide qimmetlik tetqiqat yip uchi bilen teminleydu.3. tezkire obyëktining etrapidiki kishiler we ulargha munasiwetlik bayanlardin zamanisining ijtimaiy ehwali, Tüzülmisi, Medeniyet ëkologiyesi heqqide pakitliq bayanlargha ëresheleymiz.mesilen, «hayatimdiki öchmes süretler»ni oqusaq, Aptor eyni zamanda yashash ëhtiyaji tüpeyli munasiwet qilghan kishiler we ularning bilim qurulmisi, Peziliti, Xuy-peyli, Yürüsh-turushi, Hetta kiyinishliri kino lëntisidek köz ongimizda ayan bolidu. bezi kishiler heqqide qisturup ötken bayanliridin, Shu kishi toghrisida aptor biwasite hës qilghan hëssi we ilmiy yekünni körimiz. qeshqer ademlirining yëqinqi zamanlardiki yashash imkaniyetliri we ularning turmush usuli bizge ayan bolidu. aptor öz zamanisida her xil zörüriyetler seweblik qedem basqan yurtlarning eyni waqittiki ijtimaiy körünüshi, Kishilerning meripet bilen xurapatliq otturisida qaymuquwatqan sadda ëngi, Soda, Hüner-kesip bilen shughullinish ehwali, Ilgharliqqa intilish bilen qashaqliq otturisidiki ziddiyetlik doqmushta temtirewatqan xelq topi köz aldimizda namayan bolup, Bizni eyni zamanning turmushi, Ijtimaiy tüzülmisi, Medeniyet qurulmisi qatarliqlar heqqide biwasite bilimler yuqundisi bilen uchrashturidu. «men kechken këchikler» namliq tezkire kitabidinmu aptor bilen turmush we xizmet sewebidin biwasite munasiwette bolghan kishiler heqqide xëli etrapliq melumat bërilgen. mesilen, Bezi sepdashlirining mijezidiki halqiliq peytlerdiki dëlighulluq, Ikki yüzlemchilik, Shexsiyetchilik arqiliq ular heqqide burun tilgha ëlinmighan qurlar bizni kishiler otturisidiki munasiwetning eyni körünüshi bilen robirolashtursa; heqiqetke qaytish jeryanidiki bir qisim qazaq, Mongghul qërindashlarning qeysirane qiyapetliri ademning köz aldidin uzaqqiche ketmeydu. bu körünüshler waqti kelgende shu zamandiki kishilerning qimmet qarishi, Adimiylik süpiti, Shu dewrning ijtimaiy haletlirini tetqiq qilishta birinchi qol matëriyalliq rolini oynaydu.
     4. Tezkire eserliri meyli u qisqa eslime usulida yëzilsun yaki kitab sheklide tepsili yëzilsun, Eserde qelemge ëlin'ghan tarixiy shexslerning kechürmishliri we uninggha yandashqan weqeler arqiliq ewladlargha yurtni söyüsh terbiyesi, Wetenperwerlik terbiyesi, Milliy roh terbiyesi ëlip bërishta birinchi qol yerlik matëriyalliq rol oynaydu. chünki tezkire eserliri tilining rawanliqi, Ammibabliqi, Uslubining yënikliki, Eserde yorutup bërilgen mezmunlarning chinliqi, Pakit asasining puxtiliqi, Ishenchlikliki, Ilmiyliki, Saqlash qimmitining zorliqi qatarliq ewzellikliri bilen bashqa eserlerdin tüptin perqlinidu. biz tezkire obyëktining ish-paaliyetlirini chüshinish arqiliq yurtimizning ötmüshini, Tereqqiyat musapisini bilish sheripige ërishimiz. shundaqla eserdiki kishilerning qaytmas xaraktëri, Hayat musapisidiki ademni heqiqeten tesirlendüridighan chidamchanliq rohi we özini bëghishlash jasariti, Kelgüsi üchün heq-naheq aldida dadil kökrek kërip chiqishliri, Ewladlarning istiqbalini dep körsetken shijaetliri... bizni bir tereptin ejdadlar bilen ewladlar otturisidiki milliy enene izchilliqi bilen tonushtursa; yene bir tereptin milliy ëngimizgha singgen aq köngüllük, Semimiylik, Rastchilliq, Bashqilarning heqqige chang salmasliq, Adaletni yaqlashtiki texirsizlik, Ewladtin ewladqiche dawam qilip këliwatqan jamaetchilik ëngi bizge ötmüsh bilen hazirni sëlishturup, Yurtimizning bügünini qedirlep, Etisi üchün boshashmay izchil köresh qilishimizning zörürlikini tonutidu. eserdiki bash qehrimanning qeysirane körünüshliri we kishini söyündüridighan ish-izliri qelbimizni üzlüksiz türde zilzilige sëlip, Rohimizni demmu-dem urghutup, Meniwiyitimizni yëngidin yëngi ënirgiye bilen toluqlap, Bizni ulardiki ësil peziletlerni ewladmu-ewlad dawamlashturushqa ündeydu. waqti kelgende ashu kishilerge oxshash rëalliqqa dadil yüzlinip, Millitimizning ësil enenilirini dawamlashturush we biyitishqa yëtekleydu.
     5. Tezkire eserliri arqiliq tarixta ötken, Bügünki künde tetqiq qilish zörüriyiti bolghan her bir shexs, Her bir jemet, Qowm, Her bir dewr heqqdiki toghra uchur zamandin zaman'gha eynen yëtip baralaydu. gerche tezkire melum shexs we uninggha munasiwetlik bolghan mülkiy weqelerdek qilsimu, Lëkin uningdiki bayanlar uning biwasite kechürmishlirini chöridigen, Chinliq derijisi yuqiri we semimiyetke toyun'ghan bolghachqa, U yashap ötken zamandiki weqe-hadisiler, Tezkire obyëktining bëshidin kechürgenliri shu shexsni tetqiq qilish we shu shexs tewe bolghan jemiyet, Ijtimaiy topning her qaysi tarixiy dewrlerdiki melumatlirini bilishte birinchi qol yazma pakit bolalaydu.
     Xunendiki uyghurlarni ziyaret qilip baqqanlargha qarangghu emeski, Ularning öylirining körünerlik jaylirigha ejdadlirining kechmishliri pütülgen nesepname-tezkiriler qoyulghan bolup, Birla körgen kishi shu ,Memet we uninggha tewe bolghan zaأtlar heqqide yëterlik mۑlumatlargha ërisheleydu. ularning ڬ bu enenisi chong dadisidin, Ötüp ketse ulugh bowiؓidin bashqa ejdadlirini tüzük bilip ketmeydighan bizdek kishilerning ülge qilishimizgha erziydu. shunga ewladlargha özimizning hayat yolimizdiki izlirimizni toluq yetküzüsh bügünki künde her bir eqil igisining tëgishlik burchi bolushi kërek. bolupmu zamanimizdiki yashan'ghan, Nurghun tarixiy dewrlerning shahidi bolghan, Tonulghan tewerrük pëshqedemlirimiz bu mesilige sel qarimasliqi, Kechmishliridin tezkire qaldurup, Bësip ötken musapilirini eslesh arqiliq tarixning bizge qarangghu bolghan nisbiy kün'gey tereplirini yorutishi zörür. shu arqiliq këyinki ewladlarning öz kechmishliridiki türlük sawaqlarni yekünlep, Toghra qedem bilen hayat yollirida tëximu xushpuraq güllerni ündürüshi üchün eyneklik rol oynishini riqabet dewridiki zamanning özliridin kütken texirsiz teqezzasi, Dep bilmekliri tolimu zörürdur. shundaq bolghanda, Kelgüside özimiz heqqidiki ilmiy uchurlarni bashqilarning yazmiliridin izdep aware bolushtek awarichiliqlardin teltöküs qutulalaymiz.

Powered by OrdaSoft!