Turkmaniston Rossiyaga qo’shib olingach, ayrim joylarda rus-tuzem maktablari ochildi. 1914 yilda turkman tilida birinchi gazeta chiqa boshladi. Lekin bu yangiliklar asosan shaharda yashovchi aholi uchun qilingan  edi. Vaholanki, o’sha paytda Turmanistonning shaharlarida asosan ruslar, armanlar, tatarlar va fors tilida  so’zlashuvchi xalqlarning vakillari yashardi.
     Turkmanlar asosan qishloqlarda yashab, o’zlarining qadimgi ko’chmanchilik hayotini davom ettirar edi. Chor hukumati ataylab maorif sohasida mahalliy xalqning  ichki ishlariga aralashmaslik siyosatini olib bordi. Shuning uchun Yevropa madaniyati, ilm-fan, texnika yangiliklari turkman qishloqlariga juda sekinlik bilan kirib bordi.
     XIX asr oxiri XX asr boshlarida turkman adabiyotining taraqqiyotida demokratik yo’nalishdagi ijodkorlar yetishib chiqdi. XX asrning boshlaridagi ijtimoiy-tarixiy voqyealar turkman adiblarining ham ijodiga sezilarli ta’sir etgan edi. Bu davr adabiyotining yirik vakillariga Miskin Qilich, Bayram Shoir, Ko’rmullo, Mullo Murt, Durdi Qilichlarni ko’rsatish mumkin. Bu shoirlar ham asrlar davomida ezilib kelayotgan turkman xalqining ozodligini istar edi. Shuning uchun bular turli revolyusiyalar va to’ntarishlarga umid ko’zi bilan qaradi. Bolsheviklarning yolg’on va’dalariga ishondi. Ularga atab she’rlar yozdi. Ammo bu davr she’riyatida ham turkman shoirlari ozodlik va erkni kuylaydi. Zolim ekspluatatorlarni esa qoralab, ularga xalqning nafratini qaratishga intildilar. Durdi Qilichning “Zolimlar”, “Kambag’allar”, Mullo Murtning “Turkmaniston uchun azizsan”, “Ozodlik” kabi asarlari shular jumlasidandir.
     20-yillar turkman adabiyotida poeziya yetakchi o’rinni egallagan edi. Chunki ijtimoiy hayotdagi bo’layotgan voqyealarni ijodkorlar his-hayajon bilan qabul qilib, ularga darhol o’z munosabatlarini bildirar edi. Bunday paytda ijodkorlarga poeziya juda qo’l keladi. Turkman adabiyotiga yangi avlod shoirlari, yosh ijodkorlar kirib keldi. Ular turkman adabiyoti tarixida birinchi bo’lib realistik san’atni shakllantirishda ishtirok etdi. Bu davrda dastlabki Turkman prozasiga asos solindi. Berdi Kerboboyev va A.Durdiyevlar o’zlarining birinchi hikoya va povestlari bilan proza janriga katta hissa qo’shdi. Alamishevning “Sona”, B.Kerboboyevning “Qizlar dunyosi”, “Odatning qurboni” singari dostonlari ham klassik adabiyotdagi dostonlardan farqli o’laroq , realistik metodda yozilgan birinchi dostonlardan edi. Ana shu yillarda turkman dramaturgiyasiga ham asos solindi. Yozuvchi Ota Kavshutov “Zakaspiy fronti” pyesasi bilan turkman adabiyotidagi daramaturgiya janrini boshlab berdi. 30-yillar adabiyotida ham poeziya birinchi o’rinda turdi. O.Kekilovning qishloq xo’jaligini kollektivlashtirishga bag’ishlangan “Olg’a”, B.Saitakovning Turkmanistondagi fuqoralar urushini tasvirlovchi “O’t ichida”, R.Saidovning chet el mavzusida yozilgan “Revolyusiya yo’lida” kabi dostonlari diqqatga sazovor asarlar bo’lib qoldi.
     Bu davrda yaratilgan prozaik asarlar ham turli mavzularda yozilgan. Ayniqsa, zamonaviy temada yozilgan, eskilik va yangilik o’rtasidagi kurashni tasvirlovchi asarlar ko’proq e’lon qilindi. Og’axon Durdiyevning “Mered”, “Yer ustalari”. “Baxtiyorlar” singari hikoyalari G’arb adabiyotidagi novella janri uslubida yozilgan ajoyib asarlar sifatida tarixda qoldi. Bu qisqa va mazmunli hikoyalarda turkman xalqining hayoti badiiy lavhalarda ishonarli qilib tasvirlab berilgan. O.Durdiyevning “Balli mullo” hikoyasi hajviy asar bo’lib, u bizga o’zbek adabiyotidagi A.Qodiriyning “Kalvak Maxzum”ini eslatadi.
     Yozuvchi N.Sarixanov esa o’z ijodida buyuk rus yozuvchilari A.P.Chexov va M.Gorkiy asarlaridan ijodiy foydalandi. Yozuvchining “Orzu”. “Oq uy”, “Shirin”, “Kuyov” va “Boyning g’azabi” hikoyalari ham yuksak badiiy saviyada yozilgan asarlardir. Bu hikoyalar hajmi jihatidan qisqa va ammo badiiy tomondan pishiq ishlangan, ularda ishtirok etgan ikki uch obraz kichik bir badiiy lavha orqali chuqur ma’noni ifodalaydi. N.Sarixanov “Shukur baxshi” povestida tarixiy mavzuga murojaat qilib, turkman xalqining boshidan o’tgan og’ir tarixiy davrlari aks ettirilgan.
     Yozuvchi kichik-kichik novellalari bilan adabiyotda  bu janrning rivojiga,  qaror topishiga o’z hissasini qo’shdi. Yozuvchining «Kitob» nomli hikoyasida  turkman xalqini o’tmishi qalamga olingan. Xalqning ma’rifatga  intilishi,  og’ir turmush tufayli ularning ko’pchiligi savodsiz bo’lganligi hamda bularning asosiy sabablari ta’sirchan qilib ko’rsatilgan.  Hikoyada bir savodsiz cho’pon bozorga boradi.  U yerda  bir kishi  baland ovoz bilan Mahtumqulining she’larini o’qib turganligini ko’radi. Bu she’rlar unga qattiq ta’sir qilib guyoki uning o’zi haqida yozilganday tuyuladi. Keyin kitobni qanday bo’lmasin sotib olishga harakat qiladi. Nihoyat bozorga minib kelgan tuyasiga almashtiradi. Uyga kelganda xotini unga kitobni o’qiy olmaysan nega olding? –deb  janjal ko’taradi. Ana shu cho’pon Mahtumqulining qo’l yozma kitobini 40 yil  avaylab saqlaydi. Keyin uning nabirasi  bu kitobni unga o’qib beradi.  Chol  kitobda yozilgan xikmat she’rlarning barchasini yodlab oladi. Bu hikoyada oddiy turkman xalqining ma’rifatga intilishi ko’rsatilgan.   
     Yozuvchi  «Shukur baxshi» qissasida ham tarixiy mavzuga murojaat qilgan. XIX asrda yashab ijod etgan  Shukur  baxshi xalq o’rtasida juda mashhur bo’lgan. Uning ukasini xon  zindonband qiladi. Shoir ukasini ozod qilishini xondan juda yalinib so’raydi. Lekin xon unga saroyning chechan baxshisini aytishuvda  yengsang, ukangni ozod qilaman deb shart qo’yadi. Bu musobaqada Shukur baxshi g’olib chiqadi va ukasini zindondan ozod qiladi.
     Nurmurod Sarixonov zamonoviy mavzularda ham «Shirin», «Orzu», «So’nggi o’tov» kabi ajoyib hikoyalar yozgan.  Afsuski, yozuvchi urushda vafot etib, uning ko’pgina ijodiy rejalari amalga oshmay qoldi.
     XX asrning 30-yillarida yangi turkman adabiyotining shakllanish davri  bo’ldi. Bu davrda turkman klassik adabiyotida bo’lmagan badiiy janrlar – dramaturgiya, realistik proza va boshqa ko’plab badiiy janrlar  shakllanib, takomillashib bordi. Bu davrda turkman adabiyotining  taraqqiyotiga Hoji Ismoilov, Shali Kekilov, O’roz Toshnazarov singari yozuvchilarning ham hissasi katta bo’ldi.
     30-yillarda turkman adabiyotida realistik prozaning shakllanish davri bo’ldi. Tarixiy va zamonaviy mavzuda ko’plab qissa va romanlar yaratildi. Turkman adabiyotining faxri bo’lgan B.Kerboboyevning “Dadil qadam” romani ham shu davrda yaratildi. Shu yilllarda Turkman adabiyotida dramaturgiya janri ham shakllandi. Bu davr dramaturgiyasida agitasion xarakterga ega bo’lgan mavzular ko’proq yoritildi. A.Karliyevning “Oyna”, O.Kavshutovning “Juma”,
     T.Esanovaning “Shemshat” kabi pyesalarida ijtimoiy hayotdagi turli voqyealarning badiiy tasviri ifodalandi.
     30-yillar turkman adabiyotida qishlolq xo’jaligi, xotin qizlar huquqi, madaniy inqilob, ishlab chiqarish mavzulari yetakchilik qildi. Bir qancha turkman ijodkorlari, ziyolilari 1937 yilgi reprissiya qurboni bo’ldi. Ularning nomlari va yozgan asarlari faqat Turkmaniston mustaqillikni qo’lga kiritgandan keyingina oqlandi.
     Yangi turkman  adabiyotining asoschilaridan yana biri Xo’janapas Choriyevdir. Bu ijodkor hammasi bo’lib 31 yil umr ko’rdi. Yoshligida vabo kasali tufayli onasi o’lib yetim qolgach, hayotning og’ir damlarini boshidan kechirgan X. Choriyev  Toshkentda o’qidi, keyinchalik «Turkmaniston» gazetasining bo’lim boshlig’i, 1934 yilda esa Turkmaniston yozuvchilar uyushmasining raisi vazifalarida ishladi. U xalqaro mavzularda ham ko’plab asarlar yozdi. Adibning «Qoraqum saxrolarida» nomli dramasi o’sha davrning dolzarb masalalariga bag’ishlangan edi. U albatta bolsheviklar siyosatini yoqlab chiqdi. Lekin o’z asarlarida hayot haqiqatini to’g’ri yoritishga intildi. X.Choriyev «Zuxra va Toxir» dostoni asosida turkman adabiyoti tarixida birinchi marta muzikali drama yozdi. Bundan keyingi yaratilgan muzikali dramalarda ana shu asarning an’analari davom etdi.
     Urush yillarida turkman adabiyotida publisistik poeziya janrida ko’proq asarlar yaratildi. Ijodkorlar asosiy e’tiborni front va front ortida bo’layotgan voqyealarga qaratdi. B.Kerboboyevning “Aylar”, Ya.Nasrlining “Leytenantning o’g’li”, Sh.Kekilovning “Ivan tog’a” kabi dostonlari ham bevosita urush mavzusiga bag’ishlandi.
     Ikkinchi jahon urushi davrida ko’plab turkman ijodkorlari frontga ketdi. Bulardan   Shali Kekilov, N.Sarixanov, Ata Niyazov kabidar urushda halok bo’lishdi. Bu davr turkman adabiyotida publisistik ruh, jangovar poeziya yetakchilik qildi, O’sha davrda sobiq Ittifoq yagona vatan hisoblanardi. Ana shu vatanga hujum qilgan fashistlarga nafrat uyg’otish, ularga qarshi kurashga chorlash butunittifoq adabiyotining eng dolzarb vazifasi qilib  qo’yildi. Qora Seytaliyevning «Frontdan maktublar», «Pogonli qizlar», «Hamshiralar» kabi she’rlarida front va front orqasidagi kishilarning ruhiy dunyosi aks ettirilgan. Raxmat Saidovning «Yigitlar qo’shig’i», «Kuzatish», «Samo ovchisi» kabi she’rlarida ham g’alaba uchun kurash, xalqlar do’stligi kabi mavzular kuylangan. Uning «Vatanparvarlar», «Azatgul» kabi dostonlari ham shu davrda e’lon qilindi. «Vatanparvarlar»  dostonining qahramoni turkman yigiti  uchuvchi Qurbon fashistlar ustiga bomba yog’dirib  ularning  ko’pchiligini qirib tashlaydi, lekin o’zining samoliyotiga     o’q tegadi. U yonayotgan samolyotdan parashut bilan sakrab dushman territoriyasiga tushadi. U yerda ham ko’plab  nemislarni qirib tashlaydi. Nemislarning aerodromiga borib 23 ta fashist razvedkachilarini asirga olib,  ularning samolyoti bilan o’z polkiga qaytib keladi. Albatta  voqyealarning bu tarzda tasviri bizga qandaydir boyevik-fantastik filmlar syujetini  eslatadi.  Bu esa o’quvchini unchalik ishontirmasligi aniq. Chunki, asar qahramoni bu jasoratlarni hyech qiynalmasdan asoyishta bajaradi. Go’yoki, nemislar agar Qurbon kelsa, asirga tushamiz deb uni kutib turganday.
     Ma’lumki, Omon Kekilov  ham turkman adabiyotining  yirik vakili bo’lib, ijodini urushdan oldingi yillarda boshlagan. Uning urush davri ijodida  «O’lim changalida»  nomli  poemasi juda mashhur bo’ldi.  Bunda turli millat vakillari bir bo’lib dushmanga qarshi kurashgani ko’rsatilgan.
     Front orqasidagi hayot tasviri Ata Kovshutovning  «Ovchi Qandimning oilasi» nomli hikoyasida va urush yillari e’lon qilingan «Mehri va Vafo» romanida tipik xarakterlar orqali  mahorat bilan berilgan.
     Urushdan keyingi davrda turkman adabiyotida proza janri yetakchi o’ringa ko’tarildi. Bu davrda B.Kerboboyevning “Dadil qadam” romanining ikkinchi qismi, “Nebitdog’”, O.Kavshutovning “Kopetdog’ yon bag’irlarida” romanlari; B.Seytakovning “O’g’ilning sovg’asi”, “Zamondoshlar”, X.Ismoilovning “Ikki otaning o’g’li” povestlari yozildi.
     Urushdan keyingi davr turkman adabiyotida asosan   tinch qurilish davri voqyealari tasvirlandi. Qoraqum sahrosini o’zlashtirish, Amu-kanalini qurib bitirish kabi mavzular adabiyotda yetakchilik qildi. Shu bilan birga, bu davr turkman adabiyotida «Konfliktsizlik nazariyasi» hukmron bo’ldi. Hayotdagi voqyealarni buyab, bo’rttirib, faqat uning yaxshi tomonlarini ko’rsatish, butun dunyoga sosialistik tuzumning afzal ekanligini targ’ib qilish badiiy adabiyotning asosiy maqsadi qilib qo’yilgan edi. Albatta, bunday siyosat ma’lum  darajada adabiyotning sifatiga, rivojlanishiga salbiy ta’sir qildi. Qariyb barcha ijodkorlar partiya va hukumatning  chiqargan qarorlarining  targ’ibotchisiga aylanib qoldi. Lekin shunga qaramasdan, bu davr turkman adabiyotida hayotni to’g’ri, haqqoniy tasvirlashga intilish ham ko’zga tashlanadi. Oddiy mehnatkashning uy-xayollarini, orzu-maqsadlarini tasvirlashda ijodkorlar katta yutuqlarni qo’lga kiritdi.
     Masalan, ota Kovshutovning «Kopetdog’ yonbag’irlarida» nomli kitobi 1952 yilda alohida kitob holida nashr etildi. Bunda urushdan keyingi turkman qishloqlarida xo’jalikni tiklash asosiy mavzu qilib qo’yilgan. Roman bosh qahramoni Xushgeldi aqlli, tadbirkor yigit. U urush qatnashchisi, oliy ma’lumotli agranom, ilm-fan bilan qurollangan yigit. U kolxozda ekinlarga yangi tehnologiyani joriy qilmoqchi bo’ladi, lekin kolxoz raisi tomonidan qattiq qarshilikka uchraydi. U asta – sekin tushintirish yo’li bilan raisni qayta tarbiyalaydi. Lekin romanda bosh qahramonning ichki kechinmalari, ruhiy holatlari yuzaki chiqqan joylar ham bor. Masalan, Xushgeldi bilan Boqar o’rtasidagi muhabbat tasvirida yuzakilik va sxematizmga yo’l qo’yilgan. Bu asar ko’p jihatdan o’zbek yozuvchisi Oybekning «Oltin vodiydan shabadalar» romaniga o’xshab ketadi.
     Ota Kovshutovning «Eski maktab» nomli hikoyasida qadimda el – yurtning ko’pchiligi nima uchun savodsiz bo’lgan degan savolga javob izlanadi. Adibning «So’ngi oqsoqol» nomli kitobi ham o’tmish mavzusida yozilgan.
     50-60 yillar turkman poeziyasining rivojlanishida Omon Kekilovning ham hissasi katta bo’ldi. Uning «Muhabbat» nomli dostonida mumtoz adabiyot an’analarining yangi zamondagi davomini ko’ramiz. Dostonda Oqmurod nomli yigit Moskva davlat universitetini va aspiranturani tugatgan. Urushdan yarador bo’lib qaytadi. Oqmurod qishlog’iga kelib, yosh o’qituvchi ayol O’g’ilnabatni yaxshi ko’rib qoladi. Lekin O’g’ilnabatning eri frontda jang qilayotir. Bu ayol hyech qachon o’z eriga  xiyonat qilmasligini Oqmurodga aytadi, uni intizor bo’lib kutayotganligini bildiradi. Eri Beginch urushdan yarador  bo’lib qaytib keladi. O’g’ilnabat baxtli yashaydi, farzandli ham bo’ladi. Lekin urushda olgan jarohatlarning zo’rayishi tufayli  uning eri Beginch vafot etadi. Beginchning hayotini o’g’li davom ettiradi. O’g’ilnabat albatta o’z baxtini yana topadi, degan falsafiy g’oya asar yakunida ta’kidlangan. Ana shunday voqia Ch.Aytmatovning «Jamila» qissasida ham berilgan. Lekin bu qissada  asar qahramonlari taqdiri boshqacharoq  hal qilingan.
     Ma’lumki, Omon Kekilov (1912-1974) Turkmanistonning katta jamoat arbobi, mashhur olim, serqirra ijodkori edi. U Turkmaniston madhiyasining muallifi, o’nlab she’riy to’plamlar e’lon qilgan hassos shoir edi. Omon Kekilov turkman adabiyotshunosligining yirik vakili, filologiya fanlari doktori edi. U «Adabiyot nazariyasi» nomli darslikning muallifi edi. U bolalar uchun ham ko’plab ertak-poemalar yozgan talantli shoir edi. Uning bolalar uchun atab yozgan «Cho’pon va podshoh» nomli poemasi juda ko’p chet tillarga tarjima qilingan. O.Kekilov Turkmaniston xalq yozuvchisi unvoniga, Maxtumquli nomidagi mukofotlarga  sazovor bo’lgan edi.
     XX asrning ikkinchi   yarmida turkman adabiyoti sifat jihatidan o’sdi, turli janrlarda ijod qilindi. Avval turkman adabiyotida  poeziya  yetakchilik qilgan bo’lsa,   bu davrga kelib birinchi marta proza oldingi o’ringa chiqib oldi. Adabiyotda tajribali, keksa ijodkorlar bilan birgalikda, yosh talantlar ham qalam tebratdi. Bu davr turkman adabiyotida B.Karbobayev, Beki Seytakov, Xidir Deryayev, Qilich Quliyev, Ota Otajonov, Rahim Esonov, Chori Ashurov singari ko’plab ijodkorlar yashab ijod etdi.      
     60-70-yillar turkman adabiyotida turli janrlarda ko’plab asarlar yaratildi. Lekin bu asarlarning ko’pchiligi kommunistik mafkura ruhida yozilgan edi. Shunga qaramasdan, bir qancha asarlarda turkman xalqi hayoti obyektiv, to’g’ri yoritildi. B.Korboboyevning “Tomchida quyosh aksi”, “Davr o’g’loni”, X.Deryayevning “Qismat”, “Bo’ron”, B.Seytakovning “Shoir”, “Badirkent”, Q.Quliyevning “Qora karvon”, “Amir elchisi” asarlari o’z davrida katta shuhrat qozondi.
     Berdi Qarbobayev (1894-1974) Turkmanistonning Tejen tumanida tug’ilgan. Eski maktab va Buxoro  madrasalarida o’qigan, 1927-1928 yillarda Leningrad sharqshunoslik institutida tahsil oldi. Uning ijodi 20-yillarning o’rtasidan boshlandi. Birinchi asari «Yana ich» nomi bilan bosilib chiqqan hajviy felyeton edi. Keyin u «Inglizlar yotib otadi» nomli hajviy she’rini yozdi. Bunda ingliz imperialistlarining Turkmanistonda olib borgan  siyosati tanqid qilingan. 1925 yili u «To’qmoq» nomli satirik jurnalga muharrir etib tayinlandi. Uning ijodi davr voqyealari bilan hamohang tarzda rivojlandi. Xotin-qizlar ozodligiga bag’ishlab «Qizlar dunyosi», «Odatning qurboni» nomli dostonlar yozdi. Turkman dehqonlari hayoti haqida yozilgan «Amudaryo» nomli dostoni ham katta shuxrat qozondi. Bunda saxroda suvsizlikdan vafot etgan va Amudaryoda suvga cho’kib o’lgan  ikki kishi obrazi keltiriladi. Shoir ana shu ikki voqyeadan xulosa chiqarib, Amudaryoni sahroga burib xalqning turmushini   yaxshilash kerak  degan g’oyani ko’tarib chiqdi.
     U 1926  yilda «Giyohvand va tabib», «Yuksalishda» singari dramalar yozdi. Bu dramalarda adib giyohvandchlikning insoniyat uchun juda xavfli ekanligini o’sha davrdayoq  aytgan edi.  Ma’lumki, bu mavzu bugungi kunda ham eng dolzarb masalalardan biri bo’lib turibdi. Uning Ikkinchi jahon urushi yillari yozilgan «Maxtumquli» dramasi o’zining badiiy yetukligi bilan nihoyatda mashhur bo’ldi. Bu drama hozirgacha turkman teatri repertuarlarining oldingi safida turadi. Ana shu yillari adib «Qurbon Durdi» nomli povest yozib, unda urushda mardlik va jasorat ko’rsatib qahramon bo’lgan turkman yigitining hayot  yo’li haqida yozadi. Bu davrda uning  «Aylar» nomli poemasi ham nashr etildi. Bunda turkman ayollarining urush davridagi hayoti aks ettirilgan.
     Berdi Qarboboyevning  nomini dunyoga mashhur qilgan asari  «Dadil qadam»  romanidir.  Adib bu asar  ustida qariyb 20 yil ishladi. Bu asar dastlab 1936 yilda «Oyna va Ortiq» nomi bilan matbuotda ayrim parchalari bosilib chiqqan edi. 1940 yil romanning birinchi qismi alohida  kitob shaklida nashr etilgan.
     Asar bosh  qahramonlari  oddiy turkman yigiti  Boboli  Ortiq va uning sevgilisi  Oynadir.  Turkmanistonda XX asrning birinchi choragida yuz bergan tarixiy voqyealar romanga asosiy material qilib olingan.
     Ma’lumki, bu davr turkman xalqi hayotida katta burilishlar va o’zgarishlar davri  bo’ldi. Birinchi jahon urushi, Oktyabr inqilobi, fuqoralar urushi, ingliz   intervensiyasi, bolsheviklar  hukmronligi-ana shularning barchasi romanda o’ta mahorat bilan tasvirlangan. Bolsheviklar siyosati tufayli bitta xalqning, millatning boy va yo’qsilga, ya’ni ikkiga ajralib o’zaro urush olib borishlari tasvirlangan. Asarda Xolnazarboy  boshchiligidagi yuqori tabaqa vakillari va Ortiq,  Amirlar   boshchiligidagi mehnatkash xalq vakillari  o’rtasida kurash ketadi. Adolat uchun, ozodlik va erk uchun kurashganlar roman finalida yengib chiqadi. Mamadvali xo’ja, Mered,  Azizxon, Ivan Cherneshiyev singari turli toifa vakilari romanning asosiy  obrazlarini  tashkil etadi.
     Adibning   «Oysulton» 1249 povestida  qishloq temasi  qalamga olinib, unda paxtakorlar hayoti Oysulton nomli mehnatkash ayol obrazi orqali ko’rsatilgan. Paxta yetishtirishdagi qiyinchiliklar, Turkmanistonning  murakkab  obi-havo sharoitida  mehnatda  ibrat ko’rsatgan dehqonlar obrazlari  boshqalarga  o’rnak qilib ko’rsatiladi. Bu asarda Begich va  Chori kabi obrazlar ham yaxshi  chiqqanligi tanqidchilikda  ta’kidlab o’tilgan.
     Berdi  Kerboboyevning «Nebitdag» nomli  asari esa turkman ishchilar sinfining  shakllanishiga bag’ishlangan. 30-yilarda Turkman  tuprog’ida  neft qazib chiqarishga kirishildi. U paytlari sonoat qurilishida, neft qazib chiqarishda mahalliy millat vakillaridan ishchilar juda kam bo’lgan. 50-yillarga kelib esa turkman millati vakillari ham neft qazib olish ishlariga faol ishtirok eta boshladi. Burg’ulash uchastkasining masteri Atabay va uning xotini Mamish orqali muallif turkman oilasi, urf-odatlarini aks ettirdi. Annatuvoq Chovdurov, Onul Sulaymonov, Safronovlar turli tabaqa vakillaridan bo’lgan neftchi mehnatkashlardir. Bularning har biri o’ziga xos xarakterga ega bo’lib, yozuvchi bu qahramonlarning ichki dunyosini berishda ma’lum yutuqlarga erishgan.
     Xullas, Berdi Karboboyev turkman adabiyotining XX asrdagi yirik vakillaridan bo’lib, uning asarlari dovrug’i boshqa yurtlarga ham yetib borgan.
     Turkman adabiyotining XX asrdagi yirik vakillaridan yana biri Beki Seytakov  (1914-1979) hisoblanadi. U internat maktab va pedtexnikumda o’qidi. 1938 yilda «Yoshlik» nomi bilan birinchi she’riy to’plami e’lon qilindi. Uning 1940 yilda nashr etilgan «Baxtli avlod» hikoyalar  to’plami yozuvchiga katta shuxrat keltirdi. 1948 yilda «Qishloq hikoyalari» nomi bilan ikkinchi to’plami e’lon  qilindi. Bunda yozuvchi turkman qishloqlaridagi ayrim yutuq va kamchiliklar haqida yozdi. Yaramas urf-odatlar va jaxolat tanqid qilindi. Uning hikoyalarida oddiy mehnatkashlarga nisbatan qandaydir mehr tovlanib, sezilib turadi.  B.Seytakovning «Qoraqumli bola», «Sevgi», «Bahs», «Diplom» kabi hikoyalari qisqa hajmli bo’lsa-da, ularda katta hayotiy voqyealar ixcham tarzda bayon etilgan. Yozuvchining «Charm xalta» nomli hikoyasi satirik ruhda yozilgan bo’lib, unda umr bo’yi davlat yig’ib, pul to’plab kelgan, lekin pullarini ming joydan to’kkan xasis odamlarning fojiasi Ernapas obrazi orqali ko’rsatiladi.
     Uning «Ayazxon» va «O’t ichida» singari dostonlari ham e’lon qilingan. Beki Seytakov «Aka-ukalar» nomli roman-trilogiyasi bilan turkman romanchiligini rivojlantirishga katta ulush qo’shdi. Romanda Turkmanistonda XX asrning birinchi choragida yuz bergan tarixiy voqyealar material qilib olingan. Junaydxon – tarixiy shaxs, asar qahramonlaridan biri.  U Xiva xonligini olish uchun katta qirg’in urushlar olib boradi. Qanchadan-qancha begunoh kishilarning qonini to’kadi. Ingliz razvedkasiga sotilgan bu  kimsa o’z yurti odamlariga urush ochadi. Asarda Saparmurod, Qosim kabi xalq vakillari Xonga qarshi kurash olib borib, uni  yengadi. Kitobda mehnatkash  xalqning taqdiri  va adolat uchun olib borgan kurashi davr voqyealari bilan bog’lab berilgan.
     Xidir Deryayev (1905-1988) XX asr turkman nasrining taraqqiyotiga katta hissa qo’shgan adiblardandir. U Marida tug’ilib, ota-onasidan yoshligida yetim qolgan, odamlarning uyida turli yumushlar qilib  kun kechirgan. Mari  shahridagi maktab-internatda ta’lim oldi. Keyin Toshkentda o’qituvchilar  tayyorlaydigan bilim yurtida ta’lim oldi. Shu bilim yurtida o’qituvchilik qildi va O’rta Osiyo Davlat universitetining sharqshunoslik fakultetida ham o’qidi. U tilshunos olim sifatida ham ko’plab ilmiy-tadqiqot ishlarini bajargan. Toshkentda o’qib yurgan paytlari ijod bilan shug’ullana boshlagan. Uning dastlabki asarlari «Kuyla dutorim», «Amudaryo», «O’kinchmi yo maslahat» kabi she’r va poemalardan tashkil topgan edi. X.Deryayev A.Qodiriyning «O’tgan kunlar» romanidan ta’sirlanib «Qismat» romanini yozadi. Bu romanda turkman xalqining  XX asr boshlaridagi o’tmishidan olingan lavhalar hikoya qilingan. «Qismat» romanida Uzuk bilan Berdi o’rtasidagi muhabbat o’sha davr voqyealari bilan chambar-chas bog’liqda  beriladi. Romanda Uzuk, Berdi, Murodog’a, O’rozsulton, Turdi, Qilichali kabi mehnatkash xalq vakillari obrazlari ishtirok etadi. Bekmurodboy, Subxonboy, Omonmurod, Saydaxmad Eshon, Argin Mamad kabi salbiy obrazlar ham juda ishonarli qilib berilgan. Bu asar o’zbek tiliga P.Qodirov tomonidan tarjima qilingan. U o’zbek televedeniyasi uchun ko’p seriyali film qilib ham ishlangan. Adibning ikkinchi romani «Bo’ron» deb nomlanib, 30-yillardagi qishloq hayotiga bag’ishlangan.
     X.Deryayev «Mehri», «Xo’janapas» kabi dramalar yozgan. Uning «Orzu» nomli poemasida turli xalq vakillari o’rtasidagi do’stlik kuylangan. X.Deryayev ikki tomlik turkman tili grammatikasining bosh avtorlaridan biridir. U ko’plab darsliklar ham yozgan talantli olim ham hisoblanadi.
     Qilich Quliyev (1913-1990) dastlab Mari shahridagi internat maktabda, keyin Bokuda ishchilar universiteti va Sovet huquqi institutida o’qigan. U ko’p yillar diplomatik  vazifalarda faoliyat ko’rsatdi. U turkmanlardan chiqqan birinchi diplomat hisoblanadi. «Qora karvon», «Amirning elchisi», «Guljamolxon» kabi romanlar «Eh, siz erkaklar» kabi dramatik asarlar yozgan. Uning «Maxtumquli», «Yengilmas Gezayirli» kabi hikoyalari ham mashhurdir. Adibning «Qora karvon» va «Amir elchisi» kitoblari o’zbek tiliga tarjima qilingan. Bu kitoblarda ingliz va rus davlatlarining turkman yerini egallash uchun qanday yashirin kurash olib borganliklari tarixiy faktlar asosida  isbotlab berilgan. Bu ikki kitob nafaqat turkman, balki butun turkiy xalqlar adabiyotida siyosiy romanlarning go’zal namunasi sifatida  e’tiborga loyiqdir. 
     Ma’lumki, O’rta Osiyoda chet el harbiy intervensiyasi va grajdanlar urushi haqida ko’plab kitoblar yozilgan. Yozuvchi Qilich Quliyevning “Qora Karvon” romani ham bu mavzuni yoritishda munosib hissa bo’lib qo’shildi. Bu asarlar o’ziga xos shaklda, uslubda yaratilgan. U birinchi shaxs-ingliz razvedkachisi Charlz Forsten tilidan bayon etilgan. Bu shaxs ingliz armiyasining polkovnigi bo’lib, u O’rta Osiyoda Angliya mavqyeini tiklash uchun yuborilgan edi. U Buxoro amirligi va oq gvardiyachilar bilan ittifoq tuzish uchun ko’p harakatlar qiladi. Voqyealar rivojlanib borgan sari Forster va uning sheriklarining haqiqiy qiyofasi ochila boradi. Biroq ingliz missiyasining O’rta Osiyo bo’yicha tuzilgan planlari barbod bo’ladi. Kitobda ana shu voqyealar tarixiy faktlar vositasida qiziqarli hikoya qilinadi. Roman keng planda yozilgan. Unda turli mavzular mahorat bilan yoritilgan va umumiy syujet yo’nalishiga birlashib ketgan. Muhabbat mavzusi ham, xalqning urf-odatlari ham bu kitobda mahorat bilan tasvirlangan.
     Keyingi yillarda turkman adabiyotida Turkmaniston prezidenti Safarmurod Niyozovni madh etgan asarlar ko’payib bormoqda. Unga bag’ishlangan she’riy to’plamlar, qasidalar va hatto romanlar ham yozilmoqda. Safarmurod Niyozov turkmanboshi degan unvonga sazovor bo’lgan. I.Burxonovning “Ta’zim” degan asari ana shu turkmanboshiga bag’ishlangan she’rlardan tashkil topgan. Bundan tashqari repressiyaga uchragan va sovet davrida qoralangan yozuvchilarning kitoblari ham nashr etilmoqda. Turkmaniston mustaqilligi bilan birga, uning adabiyoti ham rivojlanib bormoqda. Yaqinda nashrdan chiqqan N.Nurmamedovning “Dunyoni suv bosgan kun” va D. Hojimurodovning “Mullo To’ra oxun” nomli tarixiy mavzudagi romanlari tanqidchilik tomonidan yaxshi asarlar sifatida baholandi.
     Ma’lumki, Nurmuhammad Andalib, Mahtumquli Firog’i kabi shoirlar o’zbek va turkman xalqlariga birday xizmat qilgan. Bular Xorazm adabiy muhitida voyaga yetgan shoirlar bo’lib, ularning ijodi ikki xalqqa ham tegishlidir. 1996 yilda Xivada Mahtumquliga haykal o’rnatilganda Turkmaniston prezidenti S.Niyozov “Mahtumquli o’zbek va turkmanlarga birday bo’lgan mutafakkir shoirdir. U bizning faxrimiz va vatandoshimizdir. Mahtumqulini bilmagan bironta o’zbek ham, turkman ham yo’q”, degan gaplarni aytdi.
     O’zbekiston prezidenti I.Karimov o’z dokladida Mahtumqulining ijodi o’zbek xalqi uchun juda qadrli ekanligi, uning she’rlarida adolat va ezgulik kuylanganligini aytdi. Shoir ijodini o’zbek va turkman maktablarida keng o’rganish kerak ekanligini ham ta’kidlab o’tdi.
     Turkman adabiyotining ko’plab namunalari o’zbek tiliga tarjima qilingan. O’z navbatida o’zbek adabiyotining ham ko’plab kitoblarini turkman kitobxonlari o’z ona tillarida o’qishmoqda. B.Korboboyev turkman romanchiligining shakllanishida bevosita A.Qodiriyning romanlarining ta’siri nihoyatda katta ekanligini ta’kidlab yozgan edi.
     Xullas, XX asr turkman adabiyoti rang-barang mavzularda yozilgan. Unda proza va dramaturgiya janrlari shakllandi va kamol topdi. Turkman adabiyotining ko’pgina namunalari chet tillarga tarjima qilingan.


Adabiyotlar

1.  Kor-Ogl?. Turkmenskaya literatura. M., 1972.
2.  Quronboyev K. “Xidir Deryayev”, T., 1977.
3.  Q.Quliyev. Qora karvon. T., 1975.
4.  B.Karboboyev «Dadil qadam». T., 1960.
5.  X.Deryayev. «Qismat». T., 1970.

http://www.samdu.uz/

Powered by OrdaSoft!