Kavkaz tog’lari yon bag’irlarida yashagan aholi qadimgi va boy madaniy merosga ega. Bu xalqlar ham jahon sivilizasiyasi taraqqiyotiga o’zlarining ulkan hissalarini qo’shgan. Shimoliy Kavkazda yigirmadan ortiq millatga taaluqli aholi mavjud bo’lib, ularning adabiyoti ko’p asrlik tarixga ega. Bu xalqlarning yozma adabiyoti nisbatan keyingi davrlarda paydo bo’lgan.
     Shimoliy Kavkazda yashovchi Balqar, Qo’miq, Qorachay, No’g’ay kabi xalqlar adabiyoti boshqa turkiy xalqlar adabiyoti bilan yaqin aloqada bo’lib rivojlangan. XX asr boshlarida Shimoliy Kavkazdagi turkiy xalqlar hayotida madaniy rivojlanish ko’zga tashlanadi. Ko’plab ijodkorlar jadidchilik g’oyalarini targ’ib qilib asarlar yozdi. Ana shu an’ana keyin ham davom ettirildi. XX asrda bu xalqlar adabiyotida realistik metod yetakchilik qildi. Natijada ko’plab baquvvat asarlar paydo bo’ldi va ularning ko’pchiligi boshqa xalqlar tillariga tillariga tarjima qilindi. Bu yerdagi turkiy tilda gaplashuvchi xalqlarning tillari o’zaro juda yaqin bo’lib, ular bir-birlarini tarjimasiz ham tushunishadi. Lekin Sovet davrida bu xalqlarni ayrim-ayrim hududlarga bo’lib tashladi. Natijada ularining bir-biridan  sal farq qiluvchi milliy adabiy tillari shakllandi. Biz quyida bu xalqlar adabiyoti haqida alohida-alohida to’xtalib o’tishni lozim topdik.
     Qo’miq xalqi Dog’istonda yashovchi aholisi oz sonli millatlardan biridir. Keyingi yillardagi aholi ro’yxati natijalariga ko’ra qo’miqlar 200 mingga yaqin kishini tashkil etar ekan. Shimoliy Kavkazda yashovchi turkiy xalqlar orasida qo’miqlar qadimdan boshqa xalqlar bilan ijtimoiy-siyosiy va madaniy aloqalar o’rnatgan. Qo’miq xalqining qadimgi adabiyoti asosan folklor asarlaridan iborat bo’lib, unda ertaklar, qo’shiqlar, latifalar, turli afsona va rivoyatlar va boshqa janrdagi asarlar mavjud. «Dada Qurqut» haqidagi afsonalar, «Oyg’ozi» kabi dostonlar qo’miq xalqi orasida ham qadimdan mashhur bo’lgan, keng tarqalgan.
     XII-XV asrlardan  boshlab arab yozuvidagi adabiyot xalq orasida tarqala boshladi. «Axdnoma», «Tarixi Dog’iston» singari asarlar arab yozuvida bitilgan. XV asrda yashagan Ummu Kamol nomli shoirning ayrim she’rlari bizgacha yetib kelgan. Bu shoir taqdir taqozosi bilan o’z yurtidan uzoqlarda yashagan. Uning asarlarida ona-yurt sog’inchi, o’z qismatidan nolish motivlari sezilib turadi.

          Shoir bo’lsang, sen ayt
          Haq so’zingdan uzanma
          O’tkir qilich kesmasday
          Alam bordir ichingda
          Sendan xarob kishi bormi
          Bu dunyo-yu Rum, Chin ichinda?

     Qadimgi qo’miq ijodkorlarining ko’pchiligi o’z asarlarini arab tilida yozgan. Lekin bu xalqning yozma adabiy merosi saqlanib qolmagan. Qo’miqlar Rossiyaga qo’shilgandan keyin esa xalq folklorlarini yig’ib oluvchi ayrim olimlar paydo bo’ldi. M.E.Osmonovning «No’g’ay va qo’miq xalqi qo’shiqlari to’plami» 1883 yilda Peterburgda e’lon qilingan edi. XIX asr qo’miq yozma adabiyotining shakllanish davri bo’ldi. Bu adabiyotning dastlabki vakillaridan biri Yirchi Qozoq deb nomlanib, 1830 yilda Buynoq tumanining Musliovul degan joyida tug’ilgan. Qishloq machitida o’qib, savodini chiqaradi. Keyin mustaqil ravishda bilim olib, o’z davrining yetuk ziyolisi darajasiga ko’tariladi.
     U xalq qo’shiqlarini o’rganib qo’biz jo’rligida to’ylarda, xalq sayillarida kuylab yurdi. O’zi ham qo’shiqlar to’qiy boshladi. Bu qo’shiqlar turli mavzularda yozilgan bo’lib, ularda xalqning orzu-umidlari, dardi va quvonchlari kuylanar edi. Bu iste’dodli ijodkorni yuqori doira aristokratlari ham o’z o’tirishlariga taklif qila boshladi. Lekin u do’sti sevgan qizni bekning saroyidan olib qochishda ko’maklashgani uchun uch yil Sibirga surgun qilinadi. Qamoqdan keyin unga o’z yurtida yashashga ruxsat berilmaydi. U Oqsoy degan joyda umr o’tkaza boshlaydi. Bu yurtning boshlig’i Bommat biy shoirni o’z to’yiga taklif qiladi. Shoir bir hafta davomida mehmonlarga qo’shiq aytib xizmat qiladi. Shu yerda Qo’miq xalqining ma’rifatparvar shoiri va davlat arbobi M.E.Osmanov bilan tanishadi.
     Shoir ijodi ayni gullagan paytda, ya’ni 1879 yilda dushmanlari tomonidan yovuzlarcha o’ldiriladi. Shoir she’rlarining kattagina qismi bizgacha yetib kelmagan. Chunki u to’qigan qo’shiqlarini yozib qoldirmagan. Faqat qo’miq ma’rifatparvari Efendi Osmonov shoirning asarlarini yozib olgan, xolos. Keyinchalik ham xalq orasida mashhur bo’lgan ayrim she’rlari tadqiqotchi olimlar tomonidan to’plandi. Shoir she’rlari turli mavzularda yozilgan bo’lib, qo’miq xalqining ayanchli qismati, jamiyatdagi adolatsizlik, zulm, kambag’al xalq ahvolini tasvirlash birinchi planda turar edi. Shu bilan birga, shoir she’riyatida ishq-muhabbat haqidagi lirik qo’shiqlar ham anchagina.
     Bu she’rlarning ko’pchiligi yetti baytdan iborat bo’lib, masnaviy she’riy shaklda yozilgan. Shoir she’rlarida xalq og’zaki ijodi an’analari katta rol o’ynaydi. Shoirning «Aqlli esini yo’qotmas», «Erenlar degan bulan er bolmas», «Joy og’alar, sizga duo omonat» asarlarida esa didaktika, pand-nasihat yetakchi o’ringa ko’tarilgan. Shoir she’rlarida ijtimoiy-publisistik xarakterdagi asarlar ham ko’plab uchraydi. Uning «Nasip», «Zamon bizga shunday boqqan», «Muhammad Efendi Osmonovga» nomli asarlari bunga misol bo’la oladi.
     Xullas, shoir ijodi qo’miq xalq yozma adabiyotini boshlab berdi. Bu ijod folklor va yozma adabiyotning sintezidan iborat bo’lib, keyingi davr qo’miq adabiyotiga ijobiy ta’sir etdi.
     M.E.Osmonov (1840-1904) qo’miq xalqining ma’rifatparvar yozuvchisi, iste’dodli olimi hisoblanadi. U badavlat xonadonda tug’ilib, musulmoncha va yevropacha maktablarda o’qib savodini chiqardi. Uning otasi rus imperatorini qo’riqlab yuruvchi askarlar rotasining boshlig’i bo’lgan. U umrining anchagina qismini Peterburgda o’tkazdi. Podshoh qarorgohida otasining vazifasini bajardi. Keyinchalik Peterburg universitetining sharq fakultetida turkiy tillardan va musulmon qonunchiligidan talabalarga saboq berdi. Umrining oxirgi yillarida o’z yurtiga kelib yashadi. U 1904 yilda vafot etdi.
     M.E.Osmonov ijodida epostolyar janr, ya’ni noma janri katta o’rin tutadi. U ko’pgina do’stlariga va qorindoshlariga she’riy xatlar yozgan. Bu xatlarda katta ijtimoiy masalalar haqida fikr yuritilgan. Ana shunday xatlardan biri uning ukasi Jamoliddinga yozgan xati katta falsafiy ma’nolar bilan to’ldirilgan. Bunda yolg’onchilik, ikki yuzlamachilik, adolatsizlik qattiq tanqid qilingan. Shoirning «Gulqiz» nomli asarida esa qo’miq ayollarining huquqi paymol etilgani, ularning taqdiri nihoyatda ayanchli va og’ir ekanligi afsus va nadomadlar bilan, chuqur achinish dardi bilan kuylanadi. Bu tanqidiy fikr uning «Shamxal» nomli she’rida yanada aniqroq aks ettirilgan. Ma’lumki, qo’miq xalqini shamxallar, xonlar, beklar boshqargan. Agar bular adolatli bo’lsa, el-yurt ulardan ozor chekib, jabr ko’rgan, qiynalgan. Yuqoridagi she’rda shoir ana shunday noinsof shamxallarni ayovsiz tanqid qiladi, ularning ochko’zliklarini fosh etadi. Shoirning «Mutoviga xat», «Shariat qozilari haqida», «Pristav va oqsoyliklar», «Ichkilikning zararlari» kabi asarlari ham tanqidiy ruxda yozilgan bo’lib, ularda ham shoir jaholatni, yangilikka to’siq bo’layotgan turli yaramas urf-odatlarni qoraladi.
     XX asr boshlarida bir qancha talantli ijodkorlar yashab o’tdi. Manay Alibekov, No’g’ay Botirmirzayev, Zaynalabiddin Botirmirzayevlar ijodi qo’miq adabiyotining rivojiga katta hissa bo’lib qo’shildi.
     Manay Alibekov (1859-1920) Oqsoy viloyatida tug’ilgan. Uning «Qo’miqlar odati» nomli etnografik asari juda mashhur bo’ldi. U shoir sifatida ma’rifatparvarlik va tanqidiy realizm tradisiyalarini davom ettirdi. Shoir «Yoshlarni o’qiting» nomli shaye’rida o’z zamondoshlariga murojaat qilib, eski odatlaringizni tashlab, yang matkablar quring, bolalaringizni zamonaviy maktablarda o’qiting deydi:
          Oldingi eski odatlar
          Qoldi hyech zotga yaramay
          Yoshlarni o’qitingiz
          Ari-beri qaramay
          Madrasalar qurib
          O’qimoqqa boshlangiz!
          Ulardan foyda olib
          Johillikni tashlangiz!

     Shoir «Oqsoylik qo’miq qizlarining arizalari» nomli she’rida xotin-qizlarni ham o’qitib, savodli qilish g’oyasini ko’tarib chiqdi.
     Alibekov o’zining ko’pgina asarlarida jamiyatdagi ijtimoiy adolatsizlikni, mansabdorlarning poraxo’rligini, tovlamachi amaldorlarni qattiq tanqid qildi. Uning «Hokimlar to’g’risida», «Hokimlarning ishlari», «Hokimlarning jarima o’ndirish usullari» nomli she’rlarda johil, tarbiyasiz, ochko’z hokimlarni qattiq tanqid qildi.
     U «Kavkaz tog’lari nidosi», «Xurriyat» kabi she’rlarida kelajakka umid bilan qaradi. Qachonlardir haqiqat tantana qiladi degan fikrlarni bayon etdi.
     Qo’miq xalqining yana bir ma’rifatparvar shoiri No’g’ay Botirmirzayev (1865-1919) bo’lib, u o’z ustozlarining an’anasini yangi davrda davom ettirdi. Bu yozuvchi qo’miq adabiyotida prozaning rivojlanishiga katta hissa qo’shdi. Yozuvchining «Bechora Habiybat», «Dovud bilan Laylo», «Xorun bilan Zubayda va baxtsiz Jonibeka» kabi qissalari faqat qo’miq adabiyotida emas, balki butun Dog’iston xalqlari adabiyotida badiiy tarjimaning ham asoschisidir. U «Jahonshoh», «Dengizchi Sindbod», «Mullo Nasriddin latifalari» nomli mashhur asarlarni qo’miq tiliga tarjima qildi.
     Yozuvchi «Bechora Habibat» nomli qissasida ikkita qo’miq oilasini tasvirlaydi. Habibat boyning qizi, lekin uni otasi o’qitmaydi. Asarda uning dugonasi Abibat obrazi ham bor. Uning otasi esa kambag’al bo’lishiga qaramay qizini o’qitadi. Oxir-oqibat, kelajakda Abibat baxtli bo’lib ketadi. Habibat esa otasi vafot etgach savodsizlikligi, o’qimaganligi tufayli juda qiynaladi. Dugonasi maslahati bilan bu ham ilm olib baxtga erishadi. Yozuvchining boshqa asarlarida ham ilm – hunar o’rganish, savodli bo’lish g’oyasi olg’a surilgan. Bu albatta o’sha davrdagi Kavkaz va O’rta Osiyodagi yashovchi turkiy xalqlar orasida jadidchilik g’oyalarining keng tarqalgani bilan bog’liq hodisa edi.
     N.Botirmirzayevning she’rlarida ham jadidchilik g’oyalari ilgari surildi. U jaholatga, ilmsizlikka qarshi satirik she’rlar yozdi. O’z xalqini savodli, ma’rifatli bo’lishga chorladi.
     N.Botirmirzayevning o’g’li Zeynalabidan Botirmirzayev ham talantli yozuvchi, teatrshunos, tarjimon sifatida qo’miq adabiyotida o’chmas iz qoldirgan. U «Tong Cho’lpon» nomli jurnal tashkil etdi. ana shu jurnal tevaragida birinchi dramatik truppalar tashkil etildi. Zeynalibidin «Doniyolbek», «Johil mullolar», «Madrasaga mullo keldi» nomli dastlabki qo’miq dramalarini yozdi. U safdoshlari bilan birgalikda qo’miq tilida «Ishchi xalq» nomli birinchi gazeta tashkil etdi. «Teatr nima degani» nomli maqolasida dramaturgiya janrining xalq orasida keng yoyilishiga yo’l ochib berdi. U A.Pushkinning «Kavkaz asiri» asarini ona tiliga tarjima qildi. Ana shunday talantli ijodkor 1919 yilda endigina 22 bahorni ko’rgan chog’ida oq gvardiyachilar tomonidan otib tashlandi. Undan ikki kun o’tgach, shoirning otasi mashhur ma’rifatparvar No’g’ay Botirmirzayevni ham oq gvardiyachilar otib tashladi. Qo’miq xalqining asl farzandlari bo’lgan bu ota=bola ijodkorlar nomi el-yurt ozodligi uchun kurashgan ajoyib ma’rifatparvarlar sifatida hurmat bilan tilga olinadi.
     Bu tolmas kurashchilarning an’anasi XX asr qo’miq adabiyotida A.Salovatov, A.Ashkol, K.Sultonov, M.Yaxyoyev singari ijodkorlar davom ettirdilar.
     Qorachay xalqi Shimoliy kavkazda yashovchi turkiy xalqlardan biridir. Keyingi yillardagi ma’lumotlarga qaraganda qorachay millatiga mansub aholining soni 250000 lar atrofida deb belgilangan. Bu xalq Shimoliy Kavkazda yashovchi boshqa aholisi oz sonli millatlar bilan bir tarixiy muhitni boshidan kechirgan.
     Ko’p asrlar davomida fors, arab, mo’g’g’l bosqinchilari hukmronligi ostida yashadi. XVIII asrning oxirlarida qorachaylar Rossiya imperiyasi tomonidan bosib olangan. Qorachay xalqi qadimda tog’ va tog’ oldi hududlarida yashab asosan chorvachilik bilan shug’ullangan.
     Rus adabiyotining geneysi, dunyoga mashhur mutafakkir yozuvchi L.N.Tolstoy o’z kundaliklarida, Qorachiylar Elbrus cho’qqisi etaklarida yashayotgan o’rtalikdagi xalqlardandir. Ular o’z va’dalariga sodiqligi, xushqomati va jasurligi bilan boshqa xalqlardan ajralib turadi, deb yozgan edi.
     Qorachay adabiyotning qadimgi davr asosan folklor asarlaridan iborat. Ular Baqar xalqi bilan tili va etnik kelib chiqishi bir bo’lganligi sababli, bu xalqlarning og’zaki ijodida juda ko’p mushtarak tomonlar, o’xshashliklar mavjud. Qorachay xalqi folklorini juda ko’plab qo’miqlar, ertaklar, maqollar, dostonlar, afsona va rivoyatlar tashkil etadi. To’ylarda va turli xalq marosimlarida qo’shiqlarni jirovlar ijro etgan. Bu xalq baxshilari nihoyatda ko’plab she’rlarni yoddan bilgan va muzika jo’rligida aytib bergan. Bu qo’shiqlar turli mavzularda bo’lib, ularning ko’pchilik qismini olqishlar tashkil etgan.
     Xalq og’zaki ijodida Nortlar haqidagi ertaklar ham ko’pchilikni tashkil etadi. Nortlar donishmand mard, jasur xalq qahramonlari. Ertaklarda ular o’z elini turli qora kuchlardan-devlardan, alvastilardan, besh boshli ajdaholardan va chet el bosqinchilardan himoya qiladi. Sosurka, Yoryuzmek, Satanoy singari xalq qahramonlarining jasorati haqidagi ertaklar xalq o’rtasida juda keng tarqalgan. Shu bilan birga, tarixiy-konkret shaxslar haqidagi ertaklar ham el orasida mashhur bo’lgan. Ana shulardan biri «Qora Muso» ertagidir. Qora Muso o’z oilasining nomusini himoya qilib o’n besh yosh Qabardin knyazi Xudochajakov Kasaynni o’ldiradi. Chunki bu knyaz Qora Musoning akasining kelinchagi bilan birinchi kechani zo’rlab o’tkazmoqchi bo’ladi. Kelinchak esa bunday sharmandachilikdan ko’ra o’limni afzal ko’rib, o’zini suvga tashlab halok bo’ladi.
     Qorachay xalq og’zaki ijodida Ko’sa va Nosir Xo’ja haqidagi latifalar ham ko’p tarqalgan. Xalq maqollarining ko’pchiligi boshqa turkiy xalqlar maqollari bilan o’xshash

          Ana ko’ngli bolada
          Bola ko’ngli og’ochda (o’rmonda)
             Ata s?r? ulanda
             Ana s?r? k?z?nda
          Ala-bera bilmagan
          Bersa ko’ziga uyqu kelmagan
             Altau ayr? bo’lsa, aradag’in oldirar,
             Ekau bir bolsa, to’badagin endirar.

     Qorachay xalq folklorida olqishlar ham katta o’rin tutadi. Osmon tangrisiga, hosildorlik xudosi Dolayga bag’ishlangan qo’shiqlar juda ko’p uchraydi. Bularning ichida ovchilik xudosi Apsatga bag’ishlangan olqishlar, murojaatlar ko’pchilikni tashkil etadi. Undan tashqari, ko’pgina afsona va rivoyatlar ham qorachay xalq og’zaki ijodila mavjud. Qadimda qorachay xalqi arab alfavitidan foydalangan. Uning yozma adabiyotining shakllanishiga Sharq, xususan, ozarbayjon adabiyotining ta’siri katta bo’lgan.
     XX asrda qorachay tilida gazeta va jurnallar nashr etila boshlandi. Milliy maktablar ochildi, tipografiya, teatrlar tashkil qilindi. Bularning barchasi qorachay yozma adabiyotining shakllanishida katta rol o’ynadi.
     Birinchi Qorachay ijodkorlaridan Islom Krimshamxalov, Asxat Badishev, Gemma Gebenov, Abul-Karim Bachchayev, Iso Qaraqotov, Azret Urtenov singarilarni ko’rsatish mumkin.
     Azret O’rtenovning «Safiyat» nomli poemasida xotin-qizlar huquqlarining paymol qilingani haqida fikr yuritilgan. Kambag’al oiladan bo’lgan Safiyat katta qalin evaziga Meker degan boyga sotiladi. Qizning Sulaymon nomli sevgan yigiti ham shariat qonunlari oldida noiloj qoladi. Safiyat boyning iflos changaliga kirgandan ko’ra, o’z o’limini afzal ko’radi va o’zini Kuban daryosiga tashlab halok qiladi. Safiyat obrazi bu asarda tog’ qizlarining tipik obrazi qilib berilgani bilan e’tibolidir. Xuddi shunday xolat Daut Boyqulovning «Zalixat» nomli poemasining ham asosiy mazmunini tashkil qiladi.
     30-yillarning boshlarida Qorachay adabiyotida dastlab kichik prozaik janrlar paydo bo’la boshladi. Gazeta va jurnallarda kichik – kichik badiiy ocherklar, felyetonlar, hikoyalar e’lon qilindi. Bunda yozuvchi Islom Karchaylining roli katta bo’ldi. Uning 1929 yili e’lon qilingan «Hasanning uylanishi» nomli hikoyasi Qorachay prozasining ilk namunasi hisoblanadi. Daut Boyqulovning «Bekmirzaning hayoti» nomli hikoyasida esa ijtimoiy hayot voqyealari real aks ettirilgan. Hasan Appayevning «Qora sandiq» nomli ikki qismdan iborat asari Qorachay adabiyotining birinchi romanidir. Asarda bir qancha sosial tiplarning obrazi berilgan. Asar voqyealari 1905-1920 yillarda ro’y bergan.
     Maxamat Urisov, Toxtar Borlakov, Osmon Xubiyev kabi ijodkorlar urush davri va undan keyingi davr Qorachay adabiyotini rivojlantirishga katta hissa qo’shdi. Ayniqsa Osmon Xubiyevning «Omonat» nomli roman trilogiyasi qorachay adabiyotining katta yutug’i bo’ldi. Halimat Bayramuqova keyingi yillar qorachay poeziyasining yirik vakili sifatida tanildi.
     Uning ko’plab she’riy kitoblari xalq hayotining, inson his tuyg’ularining, ichki kechinmalarining aks-sadosi bo’lib yangradi. Qorachay adabiyoti keyingi yillarda bir qancha talantli ijodkorlar bilan boyimoqda.
     Shimoliy Kavkazda yashovchi no’g’aylar ham turkiy tilda gaplashuvchi xalqlarga taaluqlidir. Bu xalqning adabiyoti o’z atrofidagi qo’shni xalqlar adabiyoti bilan chambarchas aloqada rivojlangan. Ko’pgina folklor asarlari boshqa turkiy xalqlar og’zaki ijodi bilan umumiy mushtaraklikni tashkil etadi.
     «Qo’blandi botir», «Erjardin» singari epik dostonlar, ko’plab ertak va afsonalar, xalq qo’shiqlari – bu xalqning og’zaki ijodi juda boy ekanligidan dalolat beradi. Qadimgi adabiyot asosan folklor asarlaridan iborat bo’lib, uning ijrochilari xalq baxshilari sanalgan. Tarixda Sabri, Asan Qayg’u, Do’stmambet Azauli, Qaztug’an kabi baxshilar xalq orasida juda mashhur bo’lgan.
     Yozma adabiyot asosan XX asrda shakllandi. Bu davrda turli mavzularda xilma-xil asarlar yaratildi. Fozil Abdujalilov «Buronli oqim» romanida 30-yillar no’g’ay ovulida yuz bergan katta o’zgarishlar tasvirlanadi. Romanning ikkinchi kitobi «Ulkan jamoa xirmoni» deb nomlanib, bunda ham urush va urushdan keyingi davr no’g’ay ovullaridagi kishilarning hayoti aks ettirilgan. Suyun Katayevning «Bekpo’lat» romanida ayrim tarixiy voqyealar katta mahorat bilan berilgan. bunda bir qancha afsona va rivoyatlar roman syujetiga singdirib yuborilgan. Yozuvchining «O’tish joyi», «Bolalar uchun hikoyalar», «Ko’hna hovli», «Oqshakvarak ovulida», «Xonadon» kabi hikoyalar to’plami kitobxonlarga manzur bo’ldi. X.Abdujalilov «Asantoy» nomli qissasida 20-30-yillardagi tarixiy voqyealarni aks ettirgan. Hozir no’g’ay adabiyotida bir qancha yosh talantlar ijod qilmoqda.
     Shimoliy Kavkazda yashovchi turkiy xalqlardan yana biri balqarlardir. Bu xalqning o’ziga xos boy tarixi va folkloridir.

http://www.samdu.uz/

Powered by OrdaSoft!