Qrim-tatar tilidagi adabiyot ham o’zining qadimgi boy an’analariga ega. Bu adabiyot umum-turk adabiyotining ajralmas bir qismi hisoblanadi. Qrim yarim orolida yashagan turkiy xalqlar madaniyati juda boy va o’ziga xos xususiyatga ega. Negaki, bu yer Sharq va G’arb sivilizasiyalari to’qnashgan xududda joylashgan. Tarixda juda ko’p voqyealarni boshidan kechirgan qrim-tatar xalqining og’zaki ijodida ko’plab qo’shiqlar, ertaklar va dostonlar mavjud. Bularning ko’pchiligi boshqa turkiy xalqlar og’zaki ijodidagi asarlar bilan hamoohang. Masalan, o’zbeklardagi «Zumrad va Qimmat» ertagining mazmuniga o’xshash qrim-tatar xalqining ham ertagi bor. Bunda o’gay onaning zulmidan ozor chekkan yetim qizchaning qismati, uning mehnatsevarligi va raxmdilligi tufayli baxtga erishganligi haqida hikoya qilinadi. Ertakda Elmoz degan qiz, dadasi vafotidan so’ng o’gay ona va uning Esma ismli tantiq, erkatoy qizi bilan birga yasharkan. Oilaning og’ir yumushlarini Elmoz bajarar, lekin evaziga hyech qachon rahmat eshitmasdi. Yillar o’tadi. Elmoz va Esma voyaga yetadilar. O’gay ona Elmozni yo’qotish payiga tushadi. O’tin terib kelish bahonasida u Elmozni o’rmonga olib borib adashtirib keladi.
     Elmoz boshiga og’ir damlar tushadi. Shu paytda qayerdandir badbashara, sochlari to’zigan, juldur kiyimli, dahshatli ayol paydo bo’ladi. U Elmozning ahvolini bilgach, «Mening sochimni tarab qo’ymaysanmi, qizim?!»-deb so’raydi.
     Elmoz: «Tarayman, buvijon tizzamga boshingizni qo’ying», -deb iltifot ko’rsatadi. Bu ayol – tog’ Onasi edi. Tog’ onasi iyib ketib, unga mehribonlik qiladi, o’zi bilan birga muxtasham saroyga boshlab boradi. Elmoz u yerda Shahzoda bilan tanishadi va bir-birini sevib qolishadi.
     Shunday qilib, qirq kecha, qirq kunduz to’y-tomosha berib Shahzoda Elmozga uylanadi. Yetim qiz o’z baxtini topadi. Elmozning bu baxtini ko’rolmagan o’gay ona esa o’zining qizi Esmani ham o’rmonga olib boradi. Voqyea yana takrorlanadi, biroq ishyoqmas, tantiq qiz Esma tog’ Onasining qahru g’azabiga duchor bo’ladi. Uning taqdiri fojiali tugaydi.
     Ma’lumki, XIX asr rus adabiyotining mashhur vakillarining ko’pchiligi Qrim-tatar xalqi folkloridan ijodiy foydalanib asarlar yozdi. Birgina Pushkinning «Boqchasaroy fontani», «Ruslan va Lyudmila», «Shoh sulton haqida ertak» kabi asarlari bunga misol bo’la oladi. Demak, qrim-tatar xalqi folklori juda boy bo’lib, u rus yozma adabiyotining rivojlanishiga ham hissa qo’shgan.
     Qrim-tatarlarining qadimgi yozma adabiyoti XSh asrlarda shakllangan. Bu davr adabiyotida arab va fors tilidagi adabiyotning ta’siri seziladi. Ma’lumki, XSh-XU asrlarda Qrim Oltin O’rdaga qaragan. XU asrdan boshlab Qrim xonligi tashkil qilinadi. Qrim xonligi Turkiya bilan yaxshi qo’shnichilik siyosatini olib bordi. Bu xonlik davrida adabiyot, madaniyat taraqqiyoti boshqa davrlarga nisbatan ancha tez va sifatli rivojlandi. Lekin Yekatirina II hukmronligi davrida Rossiya Qrimni qo’lga kiritish uchun turli diplomatik va boshqa usullardan foydalandi. Nihoyat X1Xasrda Qrim xonligi butunlay tugatilib, Rossiyaga qo’shib olindi.
     Qrim – tatarlarining yozma adabiyotida ana shu tarixiy muhit o’z aksini topdi. X1U asrda Qrimda yashagan Abdulmajid nomli shoirning «Yusuf va Zulayxo» dostoni Qrim-tatar yozma adabiyotining ilk namunalaridan biri hisoblanadi. O’rta asrlar Qrim-tatar adabiyotida G’ozi Garayning «Gul va Bulbul», Do’stmambet Ozovlining she’rlari xalq orasida juda mashhur bo’lgan. Bu asarlar xalq og’zaki ijodi an’analari ruxida yozilganligi bilan ajralib turadi. XVII-XVIII asrlar qrim-tatarlari adabiyotda didaktik mavzu yetakchilik qilgan. Bu holat ayniqsa XUPasrda yashagan shoir Oshiq Umar ijodida ko’zga yaqqol tashlanadi. Oshiq Umar (1621-1707) Yevpotoriya shahrida oddiy hunarmand oilasida dunyoga keldi. Uning otasi Abdulla Kenja oddiy ko’nchi kosib bo’lib, shu xunari bilan oilani zo’rg’a tebratar edi. Umarni yoshligidan eski maktabga o’qishga beradi. U tirishqoq, zukko, zehni tez bola bo’lganligi uchun otasi domlalari maslahati bilan otasi uni madrasada o’qitadi.
     U arab va fors tillarini chuqur o’rgandi. Sharq adabiyoti durdonalari bilan yaqindan tanishdi. U tabiatan juda iste’dodli, tinib-tinchimas xarakterdagi inson bo’lgan, yoshligidanoq xalq kuylarini o’rganib qo’shiq aytgan. Keyinchalik o’zi ko’plab qo’shiqlar to’qib, ularni el-yurt orasida kuylab yurgan. Shuning uchun unga «Oshiq Umar» degan nom berilgan. Shoir ko’pgina Sharq mamlakatlarida, jumladan, Dog’iston, Ozarboyjon, Eron, Turkiya kabi joylarda bo’lib, qardosh turkiy xalqlarning xayoti va madaniyati bilan yaqindan tanishdi. U yerlardan olgan taassurotlarini she’rlarga ko’chirdi. Oshiq Umarning ko’pgina she’rlari bizning davrimizgacha yetib kelgan. Bu she’rlar asosan ishq-muhabbat, vafo-sadoqat, diniy ma’rifat mavzusida yozilgan. Shoir she’rlarida falsafiy teranlik chuqur lirizm bilan qorishib ketgan. Sharq didaktik she’riyatining sehrlovchi jozibalari ham Oshiq Umar she’riyatining asosiy xususiyatlaridan biri.
     Shoirning «Gunoh yo’q», «Ne desang de», «Sen bir yonu men bir yon», «Dunyo» «Qizg’anaman» kabi she’rlari juda go’zal va katta mahorat bilan yozilganligi bilan hozirgacha xalq orasida mashhur bo’lib kelayotir. Shoir she’rlarini o’qir ekansiz, unda Ahmad Yassasiy va Muhammad Fuzuliy she’riyatining an’analarini ilg’ab olasiz.

          Avvalgi kotiblar oshiq baxtini qora yozmishlar,
          Mening qora baxtim qora ustiga qora yozmishlar
          Netay hakimi Luqmonu meni bechora yozmishlar
          Taqdir o’qlariga Umar, ko’krak kirib turma bekor
          Go’zallar oz bo’lsa hamki, ko’ksimga yara yozmishlar.
kabi misralar Fuzuliy ijodidagi xuddi shunday radifli she’rlarga hamohong ekanligi sezilib turibdi. Qo’yidagi murabba’ she’rlarda esa biz Yassaviyona donishmandlikning, tasavvuf didaktikasining izlarini ko’ramiz.

          Inson borki, bir narsaga moyildir,
          Qulay nima, mushkilot ne bilmaslar
          O’ylamaslar bu dunyoning so’ngini
          Hayot nima, yo mamot ne, bilmaslar.

          Shaytonga ergashib gunoh isyonda
          Nafsini tiyolmay sayri -sayronda,
          Qurib anjumanlar davru davronda,
          Dunyong nima, oxirat ne, bilmaslar.

     Qrim-tatar yozma adabiyotida «baytlar» ham juda ko’p yozilgan. Bu she’rlar bir baytdan iborat bo’lib, unda juda katta falsafiy ma’no aks ettiriladi. Baytlar asosan, odob-axloq, ta’lim-tarbiya, ishq-muhabbat kabi mavzularda bitilgan. Bu o’zbek adabiyotidagi «fard»larga o’xshash she’riy janrdir.
     XVII asr qrim-tatar adabiyotida «Sayohatnoma»lar yozish ham an’anaga aylangan. Jonmuhammad nomli shoirning «Safarnoma» dostoni bunga misol bo’la oladi. Said Muhammad Rizo ismli shoirning «Yetti sayyora» nomli asari ham Sharq adabiyoti an’analari ruxida yozilgan. X1X asrning ikkinchi yarmi XX asr boshlarida esa qrim – tatar adabiyotida demokratik va ma’rifatparvarlik oqimlari shakllanishi ko’zga tashlanadi. Ayniqsa qrim-tatar ma’rifatpavari Ismoilbek G’aspiralining faoliyati butun turk dunyosini g’aflat uyqusidan uyg’otishga katta turtki bo’ldi. U Ismoil Gasprinskiy nomi bilan G’arb davlatlarida ham mashhur shaxs bo’lgan. Uni Fransiyada tinchlikni saqlash uchun beriladigan Nobel mukofatiga tavsiya etishgan. Ismoilbek musulmon madrasalarida, keyin esa Rossiya va Yevropaning oliy o’quv yurtlarida o’qidi, Parijdagi mashhur Sarbona universitetida ham ta’lim oladi. Fransuz gazetalarida muxbir bo’lib ishladi.
     Ismoilbek G’aspirali Qrimga qaytib kelib, ma’rifatparvarlik ishlari bilan shug’ullandi. Bog’chasaroyda «Tarjimon» nomli gazeta chaqardi. Bu gazeta keyinchalik butun musulmon dunyosiga mashhur bo’lib ketdi. Gazetada turkiy xalqlarning iqtisodiy siyosiy ma’naviy hayotiga bog’liq, nihoyatda dolzarb maqolalar e’lon qilinar edi. G’aspirali maorifni isloh qilish uchun o’z tajribalarini tavsiya etdi. Turkiy qavm bolalari ham tabiiy fanlarni o’rganish kerakligini targ’ib qildi. Uning nomi bilan bog’liq «Jadid maktablari» butun musulmon dunyosiga tarqaldi. U «Rossiya musulmonlari», «Xo’jai. sibyon», «Maktab va usuli jadid nadur» singari asarlar va yuzlab maqolalar yozgan. Bu asarlari turkiy xalqlarni birlashtirishga, ularning ma’naviyatini rivojlashtirishga katta hissa bo’lib qo’shildi. Keyingi asrlarda turkiy xalqlar ichida hyech kim Ismoil G’aspiralidek ma’rifat sohasida muhim rol o’ynagan emas.
     XX asr qrim-tatarlari adabiyoti turli janrlarda yozilgan boy adabiyot hisoblanadi. Lekin sovet hukumati qrim-tatar xalqini 1944 yili deportasiya qildi. Ular O’rta Osiyo respublikalariga asosan O’zbekistonga majburan ko’chib keltirildi. Xalq juda og’ir kunlarni boshidan kechirdi. Butun bir millat «sho’rolar dushmani» deb e’lon qilingan edi. Faqat 80-yillarning ikkinchi yarmiga kelib qrim-tatarlariga vataniga qaytishga ruxsat berildi. Shuning uchun qrim-tatarlarining keyingi yillardagi adabiyoti asosan O’zbekistonda yaratildi, desak xato qilmaymiz.
     Bu davrda Shamil Alyadin, Abduraim Oltongli, Yusuf Bolat,Cherkez-Ali Ametov, Emil Amet, Riza Xamid, Ayder Osmon, Uriye Amet qizi singari ijodkorlar qrim-tatar adabiyotini rifojlantirishga o’zlarining katta hissasini qo’shdi.
     XX asr qrim-tatar adabiyotining yirik vakillaridan biri Shamil Alyadin hisoblanadi. U 1912 yilda Qrimda Aypatri tog’ining yon bag’ridagi qishloqda tug’ilgan. Bog’chasaroyda, Simferapol kabi shaharlarda o’qib ta’lim oldi. 30 – yillarning boshlarida Toshkentga kelib, meliorasiya institutida o’qidi. Shundan keyin O’zbekiston uning ikkinchi vatani bo’lib qoldi. Shamil Alyadinning birinchi kitobi 1932 yilda nashr qilingan bo’lib, u «Yer kuldi, ko’k kuldi» nomli she’riy to’plam edi. Keyinchalik «O’mr» «Tasalli», «Senmisan, o’g’lim» singari asarlari e’lon qilindi. Adibning «Qurbonlar nomi bilan» qissasida Mustafo Chovushli xonadoniga tushgan musibatlar hikoya qilinadi. Ana shu bir xonadon taqdirini tasvirlash orqali butun qrim-tatar xalqining boshiga tushgan katta fojia tasvirlab berilgan. Stalin repressiyasiga uchragan kishilarning azob-uqubatda o’z tug’ilgan joylaridan ommaviy suratda ko’chirilishi, urushning dahshatli voyronagarchiliklari, odamlar boshiga tushgan musibatlar katta mahorat bilan hikoya qilingan. Qissa qahramonlari Dilyaver, Mustafo, Server, Zaverjat kabi oddiy kishilardir. Dilyaver frontda qahramonliklar ko’rsatib halok bo’ladi, lekin uning oilasini «xalq dushmani» deb deportasiya qiladi. Ana shunday tarixning xatosi millonlab kishilarning taqdirini azob-uqubatlarga ko’yib o’zgartirib yubordi.
     Sh.Alyadinning «Agar sevsang», «Chiroqlar tonggacha yonadi» kabi romanlari ham bor. Bularda qrim-tatarlarining O’zbekistondagi qurilishlarda katta jasoratlar ko’rsatib mehnat qilganliklari hikoya qilingan.
     1980 yildan boshlab O’zbekistonda qrim-tatar tilida «Ildiz» nomli jurnal nashr etildi. Bu jurnalda qrim-tatar yozuvchilarining ko’plab asarlari nashr etilmoqda. Ana shunday yozuvchilardan biri Cherkez – Ali Ametovdir. U
     Qrimning «Qush qoya» degan qishlog’ida 1925 yilda kambag’al dehqon oilasida o’n birinchi farzand bo’lib tug’ildi. Uning yoshlik va o’smirlik davri qrim-tatar xalqi uchun juda murakkab bo’lgan davrda kechti. Badarg’a qilingan xalq bilan O’zbekiston va Qazog’istonning turli joylarida yashashga to’g’ri keldi. 1956 yildan keyin O’zbekistonda doimiy yashab qoldi. Uning ilk she’riy to’plami «Irmoqlar» 1940 yilda nashr qilingan edi. Keyinchalik shoir «Orzularim», «Yer nafasi», «ko’z nurlari» kabi qator she’riy to’plamlar, «Yashil to’lqinlar» nomli hikoya va ocherklar to’plami, «Jumardlik», «Tong og’ushida» nomli romanlarini nashrdan chiqardi.
     Ma’lumki, qrim-tatar adabiyotida ilk roman 1909 yilda yozilgan Usein Shomil To’qtarg’ozining «Soadat oroli» nomli asari hisoblanadi. Shundan keyin Shomil Seydametning «Ufqqa peshvoz», Yusuf Bo’latning «Alim» kabi romanlari chop etilgan edi. Ana shu adiblar an’anasi keyingi yozuvchilar avlodi tomonidan muvaffaqiyat bilan davom ettirildi.
     Keyingi yillar Qrim-tatar adabiyotida Ayder Osmon o’zining g’oyaviy-badiiy tomondan pishiq ishlangan hikoyalari bilan mashhur bo’ldi. Uning «Olishuv», «Mening do’stim», «Yo’lakdagi odamlar», «Hijron», «Armon», «Tanish ko’zlar» kabi hikoyalari o’quvchilar orasida juda mashhur bo’ldi. Yozuvchining «Peshona» nomli hikoyasida Suvade nomli qishloq qizining mustaqil hayotga qadam qo’yishida ko’p xatoliklarga yo’l qo’ygani tasvirlangan. U sevgan yigiti Emirsaleni tashlab shahardan kelgan olifta, satang yigit Azamatning tuzog’iga tushib qoladi va unga turmushga chiqadi. Keyin esa bu o’ylamay qilingan ishdan pushaymon bo’ladi.
     Azamatdan ajrab o’z qishlog’iga qaytib keladi. Bu hikoyadan chiqadigan xulosa yoshlar uchun juda muhim tarbiyaviy ahamiyatga ega. Yozuvchi ularni hayot yo’lini tanlashda adashmaslikka, ehtiyot bo’lishga chaqiradi va ogohlantiradi.
     90-yillarda qrim-tatar xalqiga tarixiy vataniga qaytishga ruxsat berildi. Hozir qrim-tatar tilidagi adabiyotga ko’pgina talantli yoshlar kirib kelgan. Ular bu qadimdan boy adabiy merosga ega bo’lgan adabiyotni yanada boyitadi degan umiddamiz.

Adabiyotlar

1.  Oshiq Umar. She’rlar. «Jahon adabiyoti» jurnali. 1998 yil. 4-son.
2.  Qosimov Begali. Ismoilbek G’asprali. Biografik ocherk. Toshkent, 1992.
3.  Ayder Osmon. «Tanish ko’zlar», Toshkent., 1991 yil.
4.  Shomil Alyadin. «Chiroqlar tonggacha yonadi». Roman. Toshkent., 1984 yil.
5.  Cherkez-Ali Ametov «Yashil to’lqinlar». Toshkent. 1976 yil.

http://www.samdu.uz/

Powered by OrdaSoft!