Totarlar qadimgi boy madaniyatga ega bo’lgan xalqlardan biri sanaladi. Qozon totarlarining yozma adabiyoti IX asrlarda shakllangan. Bu yozma adabiyotning ilk namunalari xalq og’zaki ijodidagi ayrim dostonlarning yozib olinishi bilan boshlangan. Shulardan biri G’ali nomli shoirning «Yusuf va Zulayho» dostonidir. Bu diniy - falsafiy qissa bo’lib, o’zbek adabiyotidagi «Yusuf va Zulayho» bilan hamohangdir. Keyinchalik Mahmud Bulg’oriyning «Nahj-ul-farodis» va Muxammaddiyorning «To’hfayi mardon», «Nuri Sodur» kitoblari yozildi. Bu asarlar fors va arab adabiyoti ta’sirida yozilgan edi. Sharq adabiyotining ta’siri XIX asrgacha bo’lgan ijodkorlarda davom etdi.
     Totar xalqi tarixi dashti qipchoq va Volga bo’yida bo’lib o’tgan juda ko’plab tarixiy voqyealar bilan bog’liq. Bu xalq tarixda ikki sivilizasiyaning tutushgan joyida yashab keldi. Shuning uchun totarlar madaniyati tarixi ham o’ziga xos xususiyatlarga ega. Totar madaniyatining rivojlanishiga rus xalqi madaniyatining roli katta bo’ldi. Shu bilan birga, rus madaniyati rivojiga ham totar xalqining roli beqiyosdir. Oltin O’rda xoni To’xtamishxon Amir Temurdan yengilgach, Rus davlati kuchayib ketdi. U o’z territoriyalarini janubga va Sharqqa qarab kengaytira boshladi.
     1552 yilda Ivan Grozniy Qozonni bosib oldi, ikki yil o’tgach, Astraxan ham ruslar tomonidan bosib olindi. Ana shundan boshlab Totar madaniyati tarixida tanazzul davri boshlandi. Oradan 250 yil o’tgach, ya’ni 1780 yilda rus imperatori Yekatirina P totarlarga ma’lum darajada demokratiya – erkinlik berdi. Totar tilida o’qish, islom diniga erkinlik, mahalliy tilda maktab va madrasalar ochish kabilarga ijozat berildi. Totarlarning Turkiston bilan yana aloqasi tiklana boshladi. Juda ko’plab totar yoshlari Buxoroga kelib diniy madrasalarda taxsil olib ketardi.
     Ana shunday shoirlardan biri Abduraxim O’tiz Emaniy (1754-1834) totar she’riyatida o’ziga xos burilish yasagan. U o’z ijodida xalq turmushi haqida, ijtimoiy hayotdagi turli voqyealar haqida ko’plab asarlar yozdi. U Buxoro shahrida o’n yil yashagan. Ana shu davr haqida «Dar bayoni sarguzasht» nomli doston yozgan. Bu dostonda XUSh asr oxiridagi Buxoro, Farg’ona, Afg’oniston, Xorazm kabi joylardagi ijtimoiy muhit, xalqning turmushi, urf-odatlari haqida ko’plab ma’lumotlar bergan. O’tiz Emaniy «Yusuf va Zulayxo» nomli Sharqda mashhur bo’lgan dostonni totar tiliga tarjima qilib, uning ba’zi joylarini totar urf-odatlariga moslab ishlab chiqdi.
     Totar ma’rifatparvar shoirlaridan biri Abulmalik Pisboviy Qarg’ali (1782-1826) ham Buxorada tahsil olgan. U Buxoraning mashhur mudarrisi Niyozquli Turkmaniy qo’lidan saboq oldi. Juda ko’plab totar ziyolilari ana shu mudarris qo’lida tarbiyalangan. Qarg’ali Buxoroning Turkiyadagi elchisi Muhammad Yusufga kotib bo’lib ancha vaqt ishlagan. Ana shu davrda u bir qancha Yaqin Sharq mamlakatlariga sayoxatlar uyushtirgan. Shu sayoxatlar taassuroti asosida «Tashakkur», «Saxroda» kabi asarlar yozildi. Keyinchalik X1Xasr boshlaridagi Totar adabiyotining yaxshi namunalaridan bo’lgan «Tarjimai Hoji Abulmalik» kitobi maydonga keldi.
     Shu davrda yashagan ma’rifatparvarlardan biri Shaxobiddin Marjoniy edi. Taniqli totar yozuvchisi Olimjon Ibrohimov Marjoniyni «bizning tongimizning cho’lponidir» degan edi. U Qozon shahriga yaqin Yabinchi degan qishloqda madrasa o’qituvchisining oilasida tug’ilgan. 1838 yilda otasining madrasasini tugatib Buxoroga ilm olishga jo’naydi. Buxora va Samarqand shaharlarida o’n bir yil tahsil oldi. Qozonga qaytgach, bu davrdagi hayoti va taassurotlari haqida ko’plab kitoblar yozgan. Olti tomlik «Vafiyat ul-aslof»… kitobida Olti mingdan ko’proq tarixiy shaxslar haqida ma’lumot beradi. Bularning ichida juda ko’plab bizning vatandoshlarimiz haqida ham batafsil axborot berilgan. Masalan, 1843 yilda Marjoniy Samarqandga kelib, o’sha davrning eng mashhur olimi Abu Said Samarqanddiy bilan uchrashgani, undan ancha vaqt saboq olgani haqida atroflicha yozib qoldirgan. Marjoniy ma’rifatparvar totar ziyolilarining mashhur vakillaridan biri edi. Uning tashabbusi bilan 1876 yilda Qozonda «Rus-totar o’qituvchilar maktabi» ochildi. Keyinchalik bu maktabdan totar xalqining buyuk farzandlari yetishib chiqdi.
     1800- yil Peterburgdagi «Aziatskaya tipografiya» Qozonga ko’chirib keltirildi. Ana shu tipografiyada Sharq qo’lyozmalarini to’plab nashr etish boshlandi. Keyinchalik bu yerda bosilgan kitoblar butun Sharqqa tarqaldi. Shu yerda «Qissai Sayfulmuluk», «Qisasi rabg’uziy», «Boburnoma», Ahmad Yassaviy va So’fi Alloyorning kitoblari X1Xasrning boshlaridayoq nashr etilgan edi. Bu asarlarning ko’pchiligi Turkistonda o’z o’quvchilarini topar edi.
     Totar mumtoz adabiyotida ko’pincha poeziya ustunlik qildi. Movla Qomiy, Imoniy, Qandoliy, Oqmulla kabi shoirlarning she’rlari muhabbat mavzusida edi. XVIII asr totar adabiyotida «Sayohatnoma»lar yozish rivojlandi. Ana shunday asarlardan biri Ismoil og’aning “Hindiston va Arabistonga sayohat” nomli asaridir. Bunda shoir hind va arab mamlakatlaridan olgan taassurotlarini she’riy yo’lda sodda va ta’sirli qilib aks ettirgan. Totarlarning Rossiyaga yaqinligi, ularning adabiyotida ham o’z aksini topdi. XIX asrning boshlaridayoq ko’pgina rus yozuvchilarining asarlarini totar tiliga tarjima qilingan. 1804 yili Qozon Universitetining tashkil etilishi totar xalqi madaniyatida ham katta ahamiyatga ega bo’ldi.
     XIX- asrning ikkinchi yarmida totar adabiyotida demokratik yo’nalishdagi adabiyot paydo bo’ldi. Bu demokratik adabiyotning yirik vakili Qayum Nosiriy edi. Bu davrda proza va dramaturgiyada ham ko’plab asarlar yaratildi. Q.Nosiriyning novellalari, Z.Begiyevning «Go’zal Xadicha» romani, G.Ilyosiyning «Baxtsiz» nomli pyesalari vujudga keldi. Totar adabiyotida bu davrda jadidchilikning ham kuchli ta’siri seziladi, erk va ozodlik haqida ko’plab asarlar yozila boshladi.
     Abdulla To’qay totar adabiyotining yirik vakili edi. Uning demokratik ruhdagi isyonkor asarlarida totar xalqining ozodligi va mustaqilligi kuylangan edi. Shoir xalq ozod bo’lishi uchun dastlab savodli va ma’rifatli bo’lishi kerak dedi. Abdulla To’qay (1886-1913) totar realistik adabiyotining asoschisi va atoqli shoiri, yirik olimi sifatida mashhurdir. U Qozon guberniyasida tug’ilgan. Ota-onasidan yoshligida yetim qolgan. Uralsk shahridagi madrasada o’qidi. Rus tilini yaxshi o’rganib oldi. Pushkin va Krilov asarlarini o’qib, ularni totar tiliga tarjima qildi. Shoir «Ozodlik haqida», «Tekinxo’rlarga», «Davlat dumasi» kabi dastlabki she’rlarida ijtimoiy hayotdagi turli illatlarni tanqid qildi. Masalan, «Tekinxo’rlar» nomli she’rida u jamiyatdagi ishlamasdan tishlaydigan toifadagi kimsalarni fosh qildi. Bu she’r g’azal janrida yozilgan.

          Tekinxo’r, oqsuyak zotlar, qorin solgan kasofatlar,
          Dema, to’ydim, ochofatlar, ajab hay-hay, ajab hay-hay,
          Xalq o’lsa ham parvoyi yo’q, bo’lsa bordir qursog’i to’q,
          Og’izlari kurdim quduq, nimang ki bor: «Day syuda, day-day!»

     Abdulla To’qayning «Sho’rali» va «Pichan bozori yoki yangi Kisek bash» nomli dostonlarida ham erk va istiqlol mavzui kuylangan. Bu dostonlarda dinni niqob qilib olgan, taraqqiyotga to’sqinlik qilayotgan ruhoniylar ustidan achchiq zaharxanda kulgu bor. U xotin-qizlar ozodligi haqida ham «Totar qizlariga», «Tahqirlangan totar qizlari», «Xalq orzusi» singari she’rlarini yozdi. Shoir 1911-12 yillarda Rossiyaning ko’p joylariga sayohat qildi. Ana shu sayohatlardan olgan taassurotlari natijasida «Mushukka nima kerak», «Zulm», «Kuz shamollari» kabi ajoyib isyonkor she’rlarni yozdi. U bor-yo’g’i 27 yil yashadi. Ana shu qisqa umrida yangi totar adabiyotining asoschisi sifatida tarixda qoldi. Uning asarlari ko’plab chet tillariga tarjima qilingan.
     Totar xalqining mashhur yozuvchisi Fotix Amirxon 1886 yili Qozon shahrida tug’ilgan. Eski musulmon maktabi va madrasalarda ta’lim oldi. Keyinchalik Moskva va Peterburg kabi shaharlarda o’qidi. Adibning ko’plab asarlari xalq orasida mashhur bo’lgan. «Arafa kechasi tushimda ko’rganlarim», «Totar qizi», «Raqs kechasi», «Hayot», «Fatxulla Hazrat» kabi asarlar yozuvchining eng sara asarlari hisoblanadi. Adib 1926 yili falaj kasali bilan og’rib vafot etadi.
     Fotix Amirxonning «Fatxulla Hazrat» nomli asari o’zbek tiliga tarjima qilingan. Asar hajviy fantastik ruhda yozilgan. Ellik yil oldin o’lib ketgan ruxoniy Fatxulla Hazratni qayta tiriltirib, hozirgi taraqqiyot bilan yuzma-yuz qo’yadi. O’ta dindor bo’lgan F.Hazrat o’z atrofida ruy bergan mo’jizalarga xayrat bilan qaraydi. Lekin baribir yangilikka, fan texnika yutuqlariga qarshi beradi, ularni qabul qilmaydi. Hurofatga botgan Hazrat o’g’li Ahmadning aytganlarini ham qilmaydi.
     Xullas, yozuvchi juda ustakorlik va maxorat bilan jaxolat ustidan zaharxanda kuladi. F.Amirxon xurofotning jamiyat taraqqiyotiga dushman ekanini, rivojlanish uchun to’siq ekanini isbotlaydi. 
     Totar va boshqird adabiyotining yirik vakili Majid G’ofuriy ijodida grajdanlik lirikasi yuqori darajaga ko’tarildi. Uning «1907 yilning javobi», «Ozodlik uchun kurash» singari asarlari isyonkor asarlar sifatida mashhur bo’ldi.
     Dramaturgiya sohasida esa G’aliasqar Kamol asarlari e’tiborga loyiqdir. Uning «Birinchi namoyish», «Bonkrot», «Shahrimizning sirlari» pyesalari Nikolay Vasilyevich Gogol dramaturgiyasi ta’sirida yozilgan bo’lib, ularda jamiyatning turli illatlari kulgi vositasida fosh qilingan.
     G.Qulmuhammetovning «Ikki fikr», «Yosh umr» kabi dramalarida esa sinflar o’rtasidagi mafkuraviy kurash tasvirlangan. Asar boshidagi turli tarixiy voqyealar totar adabiyotida ham o’z aksini topdi. 1920 yili Totariston avtonom respublika deb e’lon qilindi. 20 – yillarda Q.Najmiy, Muso Jalil, Hodi Toqtosh, Ya.Karim singari talantli yozuvchilar totar adabiyotining tarixiga katta hissa qo’shdi. O’sha davrda bo’lib o’tgan tarixiy voqyealar haqida O.Ibrohimov «Qizil gullar», «Yangi odamlar», «Sahro qizi», «Teran tomirlar» kabi asarlarini yozdi.
     Ma’lumki, O.Ibrohimov (1887-1938) ham yangi totar adabiyotining rivojiga katta hissa qo’shgan. U Ufadagi «G’oliya» madrasasida o’qigan. Sharq va G’arb adabiyoti an’analarini yaxshi o’zlashtirib oldi. U serqirra ijodkor edi. Adabiyotshunos, tarixchi, pedagog sifatida ham katta ishlarni amalga oshirgan. Uning birinchi hikoyasi «Shokir Zakiyning madrasadan quvilishi» deb nomlanib, 1907 yilda e’lon qilindi. Keyin u «O’g’ri mulla», «Qari batrak», «Totar ayolining taqdiri» kabi hikoya va povestlar yozdi. 1912 yilda O.Ibrohimovning «Yosh yuraklar» romani bosilib chiqdi. 1914 yilda «Bizning kunlar», 1926 yilda «Teran tomirlar» romanlari yaratildi. «Cho’lpon» nomli gazetaga muharrirlik qilgan. Lekin uning ko’pgina qo’lyozma asarlari yo’qolgan. O’zbek tiliga «Teran tomirlar», «Qozoq qizi» nomli asarlari tarjima qilingan.
     Totar adabiyoti tarixida Hodi Toqtosh ijodi ham katta o’rin egallaydi. U sosialistik tuzumni qiyinchilik bilan qabul qilgan ijodkor deb baholangan. Haqiqatdan ham, H.Toqtosh bolsheviklarga qarshi she’rlar yozgan va turk millatlarining birlashuviga bag’ishlab asarlar bitdi. Uning «Asrlar va minutlar» nomli asari juda mashhur bo’lgan. Shoir bir necha marta O’zbekistonga ham kelgan, o’zbek ijodkorlari bilan hamkorlik qilgan. «Muhabbat ul o’zi eski narsa, lekin har bir yurak uni yangidan kashf qiladi» degan mashhur hikmatli ibora ham H.Toqtoshga tegishli. Uning «Komil» nomli pyesasi ham ancha shuhrat qozongan.
     30- yillarda totar adabiyotida bir qancha baquvvat asarlar yozildi. K.Najmiyning «Yorqin so’qmoq», O.Qutiyning «Jo’natilmagan xatlar», M.Amirning «Agidel» va «Bizning qishloq», Sh.Kamolning «Go’zallikning tug’ilishi», F.Karimning «Yettinchi pech» nomli roman va qissalari shu davrda yozildi.
     Ikkinchi jahon urushi yillarida Totar adbiyotida jangovar tema yetakchilik qildi. M.Jalil, Boyan, R.Ilyos, O.Qutiy singari ijodkorlar urushda vafot etdi. Ayniqsa M.Jalilning tutqunlikda yozgan «Maobit daftari» nomli she’riy turkumi juda mashhur bo’ldi.
     M.Jalil 1906 yil Orenburg guberniyasida tug’ilgan. U madrasada o’qidi, keyin MGUning filologiya fakultetini bitirdi. Gazeta va jurnallarda ishladi, Yozuvchilar uyushmasida mas’ul kotib bo’ldi. Urushda qattiq yaralanib asirga tushgan. 1944 yilda nemislar uni konslagerda qatl etgan. Uning dastlabki she’rlari 1919 yildan chiqa boshlagan. Vatan, millat, do’stlik mavzulari shoir ijodida bosh mavzulardan edi. U asirlikda nemislarga qarshi yashirin tashkilot tuzdi. Tutqunlikda yozgan she’rlari shved ofiseri tomonidan saqlab qolingan. Bu kitobdagi «Qilich», «Erk», «Kechir, yurtim», «Qotilga», «Ishonma» kabi she’rlari g’oyaviy-badiiy jihatdan juda yetuk asarlardir.

          Senga mendan xabar bersalar,
          U yiqilib o’ldi desalar,
          Yo’q ishonma, jonim, bu gapni
          Do’stlar aytmas, meni sevsalar.

     M. Jalilning «Mabit daftari» asari ko’plab chet tillariga tarjima qilingan. Shoir haqida kam badiiy asarlar yaratilgan, u qahramonlik, jasorat timsoli bo’lib qolgan.
     Totar adiblari tomonidan yaratilgan eng yaxshi asarlardan G.Bashirovning «Nomus», I.G’oziyning «Unutilmas yillar», «Oddiy odamlar», Qavi Najmiyning «Bahor shabbadalari», A.Absalomovning «G’ozinur» romanlari, F.Husniyning «Qishloq ustida yulduzlar», S.Hakimning «Sahro qo’shig’i» kabi poemalari ko’plab chet tillariga tarjima qilingan.
     Totar adabiyotining yirik vakillaridan biri bo’lgan Qavi Najmiy 1901 yilda Gorkiy oblastining Qizil Orol qishlog’ida tug’ilgan, eski maktabda o’qidi Mustaqil bilim olish uchun ko’p kitoblar o’qiganini ham ta’kidlab o’tadi.
     Gazeta va jurnal redaksiyalarida ishladi. Adib o’z ijodini hikoyalar yozishdan boshlagan. Uning «Birinchi bahor», «Qirg’oqdagi gulxanlar» kabi hikoyalari matbuotda e’lon qilingan birinchi asarlari edi. Qavi Najmiy 20-30 yillarda «Atakaga», «Farida», «Bahor qo’shig’i» kabi ajoyib poemalarini yaratdi. U o’z tarjimalari bilan totar adabiyotini boyitgan adib hamdir.
     Qavi Najmiyning «Bahor shabbadalari» romani totar adabiyotining eng yaxshi asarlaridan sanaladi. Bu asarda totar xalqining asrlar davomida o’z erk va ozodligi uchun olib borgan kurashi aks ettirilgan. Romanda Mustafo, Garay, Ravshana va Saima kabi oddiy kishilarning o’z haq-huquqlari va insoniy qadri uchun olib borgan kurashlari tarixiy voqyealar fonida mahorat bilan aks ettirilgan. 1861 yili Rossiyada amalga oshirilgan reforma, uning oddiy dehqonlar ahvolini qay darajada o’zgartirgani haqida ham batafsil ma’lumotlar berilgan. Rossiya tarixidagi o’zgarishlar bevosita totar xalqining taqdiri bilan bog’liq ekanligi ko’plab misollar bilan isbotlab berilgan. Pugachev qo’zg’oloni ishtirokchilaridan ko’pchiligi totar millatiga mansub bo’lganligini ham biz bu asardan bilib olamiz. Asarda Tig’anali qishlog’idagi totarlar hayoti tasvirlangan. Biz ana shu qishloq aholisi boshiga tushgan musibatlar orqali butun totar xalqi boshidan kechirgan tarixiy voqyealarni, ularning o’z ozodligi uchun olib borgan kurashlarini bilib olamiz. Asar 48 bobdan iborat bo’lib, totar xalqining qariyb yuz yillik tarixini o’z ichiga qamrab olgan.
     Keyingi yillarda Q.Najmiyning «Yoz yellari», Amirxon Yenikeyevning «Biz ham soldat bo’lganmiz», «Sevash», Gumer Bashirovning «Nafisa», Shamil Bikchurinning «Po’lat irodali odamlar», Shayx Maknurning «Muso Jalil» kabi roman va povestlari yozildi.
     Hozirgi davr totar poeziyasida Hasan To’fon, Sibgat Hakim, Sojida Sulaymonova, Renat Xarisov, Ravil Fayzullin, Rahim Garay kabi talantli shoirlar ijod qilmoqda. Erkin she’r shaklida ko’proq asarlar yaratilmoqda.
     Ayaz Gilyazovning «Yo’qolgan kun», Hay Vahitning «Birinchi muhabbat», G’.Yuzeyevning «Qaldirg’ochlar uchib keldi» kabi dramalari keyingi yillar totar adabiyotidagi baquvvat asarlar sifatida baholanmoqda.
     Qisqasi, totar adabiyoti katta madaniy merosga ega. U o’zbek adabiyoti bilan doimo aloqada bo’lib kelgan. Ayniqsa, XIX asr ikkinchi yarmida u yerda «Osiyo tipografiyasi» ochilgach, bu aloqa yanada kuchaydi. A.Qodiriy, Cho’lpon, Hamza singari ijodkorlar Qozonda o’qigan.

 
Adabiyotlar


1.  Abdulla To’qay. Tanlangan asarlar. T. 1974 yil.
2.  Muso Jalil. Maobit daftari. T.1969 yil.
3.  Fotih Amirxon. Fathulla Hazrat. T., 1962 yil.
4.  Begali Qosimov. Izlay-izlay torganim. T., ...


http://www.samdu.uz/

Powered by OrdaSoft!