XX asrda Turkiya o’z boshidan juda katta tarixiy voqyealarni kechirdi. Ikki jahon urushida ham aktiv ishtirok etgan Turkiyaning ijtimoiy-siyosiy ahvolida tub o’zgarishlar bo’ldi. Qadimdan davom etib kelgan Usmon imperiyasi XX asr boshlariga kelib barham topdi. Birinchi jahon urushidan keyin Turkiya imperialistik davlatlar tomonidan okupasiya qilindi. Taraqqiyparvar kuchlardan bo’lgan Kamol Otaturk boshchiligidagi bir guruh ofiserlar Turkiya ozodligi uchun kurash boshladi. Ularni Turk xalqi qo’llab quvvatladi. Natijada ular Turk Xalq Respublikasini bunyod etdi. O’lkada yangi davr boshlandi. Ana shu tarixiy voqyealar bu davr turk adabiyotining asosiy tasvirlash obyekti bo’lib xizmat qildi. Turkiya tuprog’ini bosqinchilardan ozod etish, erk va demokratiya uchun kurashni aks ettirgan asarlar ko’paydi. Ayniqsa, 1923 yilda Turkiya Respublikasi deb e’lon qilingach, adabiyotda milliy ozodlik mavzuida asarlar yozish yanada kuchaydi.
     Adivarning «Qonli ko’ylak» romani va milliy ozodlik haqida yozgan hikoyalari, Qora Osmon o’g’lining «Sadom va Gammaro», «Begona», Rashid Nuri Guntekinning «Ko’m-ko’k tun», «Bir oqshom fojeasi » kabi romanlari 20-yillar turk adabiyotining eng ko’zga ko’ringan asarlari bo’ldi. Bu asarlarda asosan yakka qahramonlar sarguzashtlari hikoya qilingan. Ular Turk xalqi birligi uchun kurashdilar, ma’rifatparvarlik va madaniy inqilobni amalga oshirsa, qishloqda yashovchi turk aholisining ham ahvolini tubdan o’zgartirish mumkin, deb hisobladilar. Boshqa bir guruh turk yozuvchilari esa ijtimoiy hayotdagi turli illatlarni, jumladan, amaldorlarning oddiy xalqqa o’tkazayotgan zulmini, ishsizlik sabablarini, jamiyatda avj olib borayotgan poraxo’rlik va tovlamachilik kabi illatlarni ayovsiz tanqid qiladi. Demokratik yozuvchilardan Sabaxitdin Ali, Sadri Ertem, Suad Darvesh, Said Foik kabilar turk adabiyotida tanqidiy realizmning rivojlashishiga katta hissa qo’shdilar.
     30-yillar turk adabiyotida qishloq xo’jalik mavzusi yetakchilik qildi. Badiiy adabiyotda dehqonlar hayoti, ularning orzu-istaklari turli tipik obrazlarda aks ettirildi. Sadri Ertemning «Charx to’xtagan payt» romanida oddiy turk mehnatkashlarining og’ir hayoti, ularning o’z haq-huquqlari uchun kurashi tasvirlangan. 30-yillarda turk adabiyotida xotin-qizlar ozodligi mavzusi ham ko’proq tilga olina boshlandi. Shu bilan birga turk ishchilar sinfi va ziyolilarning jamiyatdagi o’rni haqida ham ko’plab asarlar yozildi. Bu davr ayniqsa turk hikoyachiligining (novella) taraqqiyoti ko’zga yaqqol tashlandi. Ayniqsa talantli yozuvchi Sabohattin Ali bu davrda sermahsul ijod qildi.
     Sabaxittin Ali 1906 yilda Bolgariyada tug’ilgan. Otasi turk zobitlaridan bo’lgan. Yoshligida yaxshi bilim oldi. Istambul va Berlin kabi shaharlarda o’qidi. U Germaniyada o’qigan paytda gitlerchilar hokimiyatni qo’lga kiritish uchun intilayotgan edi. Sabaxittin Ali turk millatini haqorat qilgan bir nemis ofiserini kaltaklagani uchun Germaniyadan chiqarib yuboriladi. Keyin u Turkiyaning ko’p joylarida o’qituvchilik qildi, gazeta redaksiyalarida ishladi. Yozuvchi mashhur satirik Aziz Nesin bilan birgalikda ijodiy hamkorlik qilib, «Marko Posha» nomli satirik gazeta chiqardi. Bu gazetada mavjud siyosiy tuzumning illatlarini fosh qilib, qator maqolalar chiqardi. Natijada, gazeta hukumat ma’murlari tomonidan yopib qo’yildi. Sabaxittin Ali turk ma’murlarini tanqid qilib yozgan asarlari uchun bir necha marta qamoqxonalarda ham o’tirib chiqdi. Uni 1948 yili o’rmonda o’ldirib ketishdi. Yozuvchidan ko’plab ajoyib hikoyalar, qissa va romanlar, dramatik asarlar meros bo’lib qoldi.
     30-yillar turk poeziyasining yetakchi shoirlaridan biri Nozim Hikmat bo’ldi. U turk she’riyatining uzoq asrlardan buyon davom etib kelayotgan an’anasini buzib, o’ziga xos yangi yo’ldan bordi. Shoir turk poeziyasida birinchi bo’lib erkin vaznda ijod qila boshladi. Bu vaznda qofiya va hijolar o’lchamiga ko’p ham e’tibor bermasdan, asosiy maqsad fikrni aniq, hammaga tushunarli qilib berish kerak. She’rda intonasiya asosiy o’rinni egallash lozim. N. Hikmat shu sohadagi faoliyati bilan turk she’riyatida yangi yo’nalishga asos soldi. U novator shoir sifatida adabiyot tarixida qoldi. Uning an’analari faqat turk adabiyotiga emas, balki butun turkiy tildagi xalqlar adabiyotiga ham samarali ta’sir qildi. Shu jumladan, ko’plab o’zbek shoirlari ham N. Hikmatni o’z ustozi deb biladilar. Shoirning «Inson manzaralari» nomli she’riy to’plami talantli shoir Rauf Parfi tomonidan o’zbek tiliga tarjima qilingan.
     Rashod Nuri Guntekin. XX-asr Turk adabiyotining yirik namoyondasi Guntekin o’z asarlari bilan faqat Turkiyadagina emas, balki dunyoning boshqa mamlakatlarida ham mashhurdir. U 1892 yili Istambul shahrida harbiy vrach oilasida tug’ilgan. Istambul universitetining adabiyot fakultetini tugatib, chet ellarda o’qishini davom ettirdi.Maktablarda o’qituvchi va xalq maorif nozirligida nazoratchi vazifalarida ishladi. 1939 yili Turkiya Buyuk millat majlisiga deputat qilib saylangan, umrining so’nggi yillarida Turkiyaning YuNESKO dagi vakili lavozimida faoliyat ko’rsatgan 1995 yilda Londonda 64 yoshida vafot etadi. Guntekinning 24 jilddan iborat kulliyoti bosilib chiqqan. Yozuvchining 19 ta romani, ko’plab pyesalari va hikoyalari mavjud.
     Rashod Nurining «Tamg’a», «Choliqushi» «Xazonrezi», «Yashil kecha» romanlari o’zbek tiliga tarjima qilingan. Adibning «Hiylai shar’iy», «Halola» singari dramatik asarlari ham o’zbek kitobxonlarga tanish. Guntekin asarlari betakrorligi va o’ziga xosligi bilan ajralib turadi. Yozuvchining «Yashil kecha», «Tegirmon», «Tamg’a», «Xozonrezgi» asrlarida turk mehnatkashlarining og’ir turmushi, ayollarning ijtimoiy tengsizligi o’zining realistik ifodasini topgan. Bu asarlarda jamiyatning olg’a ketishiga to’siq bo’lgan turli illatlar fosh qilingan. «Xudoning mehmoni», «Xanjar», «Hiylai Shar’iy» kabi asarlarida esa dinni niqob qilib olib, o’z manfaatini ko’zlaydigan munofiq ruhoniylar tanqid qilingan. Adibning «Labdan yurakka», «Oqshom quyoshi», «Ayol kushandasi», «Achinish», «Tog’olcha butalari», «Osmon», «Eski kasallik» kabi baquvvat romanlari ham mashhur. Ayniqsa uning «Choliqushi» romani juda ko’p chet tillarga tarjima qilingan. Romanda ziyoli oiladan chiqqan Farida ismli qizning qismatini tasvirlash asosiy syujet liniyasi qilib olingan. Ana shu obraz tasviri o’zi yashagan ijtimoiy tuzumning turli xolatlari bilan bog’lab beriladi. Natijada roman voqyealari bizni Turkiyaning Birinchi Jahon urushi va undan keyingi davrlardagi tarixining badiiy kartinasi bilan bevosita tanishtiradi. Erk va ozodlikka intilayotgan turk ayolining turli illatlarga, jaxolatga qarshi kurashi nihoyatda zo’r mahorat bilan berilgan. Asarda Nizomiddin, Fotima, Xusayn, Kamron, Xayrullobiy singari obrazlar ishtirok etadi. Bularning har biri o’ziga xos ijtimoiy xarakterlarga ega bo’lgan tipik obrazlardir.
     Xullas, ushbu asar yozuvchi ijodidagi eng baquvvat romanlardan biri bo’lib hisoblanadi.
       Ikkinchi jahon urushi arafasi va urush davrida turk poeziyasida milliy shovinistik ruhdagi she’rlar ko’paya boshladi. Chunki Turkiya dastlab fashistlar Germaniyasi bilan ittifoq bo’lib, boshqa davlatlarga qarshi urush olib bordi. Shuning uchun turk adabiyotida ham milliy shovinistik xarakterdagi asarlar yetakchilik qildi. 1944 yil Turkiya fashistlar Germaniyasi bilan aloqani uzib, unga qarshi kurashayotgan davlatlar tarafiga o’tdi. Keyin Turk adabiyotida antifashist yozuvchilar paydo bo’ldi. Sabaxittin Ali xuddi shunday antifashist yozuvchilardan biri edi. Uning «Ichimizdagi iblis» nomli romanida fashistlarning oliy irq haqidagi g’oyalari qattiq tanqid qilingan. Ma’lumki, bunday g’oyalar Turkiyada ham keng tarqalgan edi. Ular Gitlerning oliy irq haqidagi g’oyalarini Turkiyaga ham tadbiq qilmoqchi bo’ldilar. Turk millatini boshqa millatlardan yuqori qo’yib, kuchli jamiyat qurish uchun kurash olib bordilar. Sabaxittin Alining «Ichimizdagi iblis» romani mana shu voqyealar haqida hikoya qiladi. Asarda ikki turk oilasining faoliyati tasvirlangan: biri Istambul shahrida yashovchi Emina xola oilasi bo’lsa, ikkinchisi qishloqda yashovchi bir turk oilasi edi. Yozuvchi bu ikki oila faoliyati orqali butun turk xalqining bu davrdagi hayotini, ruhiy dunyosini ko’rsatib berdi. Sabaxittin Ali bu kitobdan tashqari «Tog’lar shamoli» nomli she’riy to’plamini, uchta hikoyalar to’plamini («Tegirmon», «Arava», «Tovush») «Kuyujakalik Yusuf» kabi romanlarini ham yozgan. Urush davri turk poeziyasida ham antifashistik g’oyalar aks ettirilgan she’rlar ko’p yozilgan bo’lib, ular to hozirgi davrgacha o’z ahamiyatini yo’qotgani yo’q.
     Urushdan keyingi yillarda turk adabiyotida vatanparvarlik, xalqparvarlik motivlari ko’proq o’rin egalladi. Endi adabiyotning asosiy tasvirlash obyekti ishchilar, dehqonlar, hunarmandlar hayoti bo’lib qoldi. Mahmud Maqolning «Qishloq o’qituvchisining maktublari», «Bizning qishloq» kabi romanlarida shahardan qishloqqa borib ishlagan ziyolilar obrazi yaratildi. Ana shu mavzu Yashar Kamolning «Temirchi», Urxun Xoncherli o’g’lining «Qorong’u dunyo», Fakir Boyqurtning «Ilonlar o’chi» kabi romanlarida ham yoritilgan.
     Milliy ozodlik harakati aks ettirilgan asarlardan biri sifatida Nozim Hikmatning «Ozodlik kurashi haqida doston» asarini ko’rsatish mumkin. Bu asar turmada yozilgan bo’lib, unda turk xalqining erki va ozodligi uchun kurashayotgan kishilar obrazi yoritilgan. Ma’lumki, Nozim Hikmat(1902-1963) dunyoga mashhur shoir va jamoat arbobidir. U o’z xalqining erk va ozodligi uchun kurash olib bordi. Shu bois umrining 17 yilini qamoqxonalarda o’tkazdi, o’z vatanidan uzoqda, musofirlikda yashadi. N.Hikmat turk adabiyotida katta o’zgarishlar yasagan shoir. Uning sarbast va erkin vazndagi she’rlari XX asr o’zbek she’riyatining yuksalishiga ham katta hissa bo’lib qo’shildi. N.Hikmatning «65lar», «Inson manzaralari» she’riy asarlari, «Surur» romani, «Bir sevgi afsonasi», «Turkiya haqida hikoya», «Unutilgan odam», «Domakl qilichi» singari dramatik asarlari o’zbek tiliga ham tarjima qilingan. Nozim Hikmatning she’riyati asosan sarbast vaznida bo’lib, u ko’pgina shoirlarga ijodiy maktab vazifasini o’tadi. Bu she’riyat haqida shoirning vatandoshi Sadri Ertem shunday deydi: «Uning misralari erkinlikdan boshqa qonunlarni bilmaydilar. Uning she’rlaridagi harflargina emas, hatto har bir nuqta ham elektr qo’ng’irog’i tugmasidek ovoz chiqaradi. Til sohasida esa N.Hikmat hyech kim qilolmagan ishni qildi. U poeziya tilini demokratlashtirish shiorini olg’a surgan shoirdir. N.Hikmat-yangilikning mujassam timsoli demakdir».
     Haqiqatdan ham, shoirning ijodidagi yangiliklar keyinchalik ko’pgina ijodkorlarga ilg’or an’anaga aylandi. Bu an’ananing nafaqat turkiy xalqlar adabiyotiga, balki rus she’riyatiga ham ta’siri katta bo’lganini adabiyotshunos olimlar ta’kidlamoqda. Nozim Hikmatning milliy ozodlik haqidagi ijodi an’analarini talantli turk shoirlari Kamol Tohir, Salim Xo’jag’iyoz singarilar davom ettirdilar.
     Ijtimoiy hayotda demokratiya uchun kurashning faollashuvi dramaturgiya janrining rivojlanishiga ham ta’sir qildi. 60-yillardan boshlab Altan Chetin, Rafik Erdo’ran, Aziz Nesin kabi yozuvchilarning bir qancha pyesalari e’lon qilindi. Ayniqsa, Xoldun Tunarning «Shobon vatan himoyachisi», «Keshanlik Ali haqida qissa» kabi dramalari katta shuhrat qozondi. Bu asarlarda G’arb va Sharq adabiyoti an’analari uyg’unlashib ketgan edi.
     60-70 yillar turk poeziyasi taraqqiyotiga Fozil Doglaradja, Behget Netjatgil, Rifat Ilgiz, Ziyo Osmon Sabo, Badri Rahmi Ayb o’g’li kabilar katta hissa qo’shdi. Talantli yozuvchi Ilhon Berk Turkiyada modern adabiyotning yirik vakili edi. Ayniqsa bu davrda O’rxon Veli,Melix Shavkat Onday kabi shoirlar turk adabiyotida yangi bir oqimga asos soldi. Yangi davr adabiyoti yangi poetik shakllarni taqoza etardi. Shuning uchun bu ijodkorlar zamonaviy G’arb adabiyotining an’analariga murojaat qilib, modern she’riyat shakllarini o’z ijodlarida qo’lladi. Bu turk she’riyatida yangilik edi. Qisqa va ixchamgina she’rlarda katta ijtimoiy voqyealar haqida fikr yuritiladi. O’rxon Veli «Adabiyot xalq ommasining fikri, orzu-umidi bo’lmog’ini istardim. Yangi adabiyot keng xalq ommasiga murojaat qilmog’i darkor. Chunki, dunyoda hali ko’pchilik och, yalang’och, qashshoq. Shunday ekan, yangi adabiyot xalq adabiyoti bo’lib, xalqning hayotini, ular oldidagi muhim masalalarni ifoda qilsin», degan edi.O’rxon Veli, Melix Onday va O’qtoy Rifatlar birgalikda 1941 yilda adabiy manifest va uch shoirning she’rlaridan tashkil topgan «G’aroyib» nomli kitobni nashr ettirdi. Bu poetik hamkorlik keyinchalik «Uch ayoq» nomi bilan shuhrat qazondi. Ular turk she’riyatining an’anaviy uslublarini rad qilib, kundalik hayot muammolariga, oddiy kishilarning ruxiyati tasviriga ko’proq e’tiborni qaratmoqdilar. Bu shoirlar turk xalq og’zaki ijodidan, oddiy xalqning so’zlashuv tilidan unumli foydalandilar. Haqiqatan ham, bu davr turk she’riyatining taniqli vakillari Fozil Hyusnyu Dog’larja, O’qtoy Rifat, Nevzat Ustyun, Rifat Ilgaz kabi shoirlar ijodida ijtimoiy voqyealik falsafiy mushohada qilingan holatlar ko’p uchraydi. Bu asarlarda oddiy turk mehnatkashining og’ir hayoti, ochlik, qoshshoqlik, ishsizlik kabilarning ular xayotiga doimo xavf solib turgani haqida fikr yuritiladi. Kichik-kichik hajmli she’rlarda ironiya orqali siyosiy tuzumdagi illatlar qoralanadi. Masalan, Shavkat Onday she’rlarida hajviy ohang, piching, kesatiq kuchli sezilib turadi. Uning «Serdaromad uy» nomli she’rida turli tovlamachiliklar orqali oddiy odamlarning hisobiga boyib ketayotgan kimsalarning kirdikorlari qattiq fosh qilingan.

         Kecha ikki qavat edi
         Bugun uch qavat
         Ertaga to’rt qavat
         Indin besh qavat
         Sanoqsiz daromad
         Sanoqsiz qavat
         O’smoqda janoblar o’smoqda
         Yuksalmoqda bizning mamlakat

     She’rdagi so’zlarning takrorlanib kelishi, undagi yashiringan fikrni yana-da bo’rttirib ko’rsatish uchun xizmat qilmoqda. Bundan tashqari ham, mamlakatdagi ijtimoiy tuzumni tanqid qilgan turli modernistik yozuvchilar paydo bo’ldi. Vedat Tyuralining «O’z o’zim bilan yolg’iz», Erdal Uzning «Sen yaradorsan», Xo’ja        G’iyosning «Bahs» romanlari o’z davridagi mavjud ijtimoiy tuzumga qarshi e’tiroz sifatida yozildi. Kamol Bilbashar Akmacha, Aziz Nesin asarlarida jamiyatdagi ishsizlik, diniy ekstremizm singari illatlar qattiq tanqid qilindi.
     Ma’lumki, Aziz Nesin faqat Sharq adabiyotida emas, balki butun dunyo adabiyotidagi noyob iste’dod egalaridan biridir. Uning asarlari juda ko’p chet tillariga tarjima qilingan. O’zbek tiliga ham yozuvchining «Musht ketdi», «Hushtak afandi», «Futbol qiroli», «G’aroyib bolalar» kabi kitoblari va bir qancha hikoyalari tarjima qilingan. Yozuvchining asli ismi Mahmud Nusrat bo’lib, Aziz Nesin uning taxallusidir. U turk adabiyotiga, ayniqsa, uning hajviyasining yuksalishiga katta hissa qo’shdi.
     Aziz Nesin 1915 yil Istambul yaqinidagi qi?loqda tug’ilgan. Otasi kambag’al dehqon bo’lgani uchun, unga yaxshi bilim beradigan maktablarda o’qitolmadi. U harbiy maktabga kirib, ofiser bo’lib yetishadi. Lekin bu soha uni qiziqtirmas edi. U adabiyotga havas qo’ydi, dastlab she’rlar yoza boshladi, keyinroq felyeton va turli mavzularda hikoyalar bilan gazetalarga chiqib turdi. Yozuvchi «Tong», «Vatan», «Oqshom» kabi gazetalarida ishladi. Mashhur yozuvchi Sabaxittin Ali bilan «Marko Posho» haftaligini chiqardi. Lekin bu nashrda amaldorlar tanqid qilingani uchun hukumat tomonidan katta jarima solinib, yopib qo’yildi. Aziz Nesin, ayniqsa, hajviy hikoyalari bilan katta shuhrat qozondi. Bolalar dunyoqarashiga xos samimiy ruhda yozilgan «Futbol qiroli», «G’aroyib bolalar» kabi asarlari butun dunyoga mashhur bo’ldi. Yozuvchining «Demokratiya shunqori» hajviy hikoyasida bevosita turk davlat tuzumi, uning senzurasi qattiq tanqid qilingan. Asarda bir yosh muxbir turli yolg’onlarni yozdi. Eshak qo’zi tug’di, ayollar qurbaqa tug’di, osmondan baliq yog’di kabi xabarlar bilan dong taratdi. Lekin bir kuni u xalq dardini, ya’ni rost gapni yozgani uchun, polisiya uni qamab qo’ydi.
     «Dahshatli tush» hikoyasida yozuvchi tushida xorijdagi bir anjumanga tushib qoladi. Undan mamlakat haqida so’raydi. U haqiqatni aytgisi keladi, ammo qo’rqadi. Keyin u qip-qizil yolg’onni gapiradi. Soxta, sun’iy gaplar bilan yurtini to’q, obod, erkin qilib ko’rsatadi. Chunki bu jamiyatda haqiqatni aytsangiz, sizni jinoyatchi sifatida qamaydi. Yaxshisi yolg’onchi bo’lish kerak, yolg’on uchun jazo yo’q. Yaxshi yolg’on gapirsang, mukofat ham beradi. «Xotin kishi bo’lganimda», «Keyin xursand bo’lasiz», «Ming marta shukur» kabi xajviyalari ham katta mahorat bilan yozilgan.
     Hozirgi turk adabiyotining dong’ini dunyoga taratayotgan Mustafo Sepitchi, Emine Ishansu,Sevinch Chokum, Mustafo Qutlu, Xakim ug’li Ismoil, Urxon Pamuk, Kurshat Bashar kabilarni ko’rsatish mumkin.
     Atigi 36 yil umr ko’rgan Umar Sayfiddin ham XX asr turk adabiyotining faxri bo’lib xisoblanadi. Uning 136 xikoyadan tashkil topgan to’plami xozir ham turk o’quvchilarining eng sevimli kitobi bo’lib qolgan. Umar Sayfiddin adabiyotning ijtimoiy vazifasi haqida shunday degan edi: “Adabiyotga faqat san’at deb qarashlariga men mutlaqo qarshiman. Yozuvchining burchi inson qalbida yovuzlikka qarshi nafrat tuyg’usini o’yg’otish, uni xar hil pastkashliklardan asrashdir”.
     Xullas, hozirgi turk adabiyoti ezgulik uchun xizmat qilmoqda. Bu adabiyot turli badiiy janrlarda va rang-barang mavzularda yuksalib bormoqda.

 

Adabiyotlar

1. Alkayeva L. Babayev A. Tureskaya literatura. Kratkiy ocherk. -Moskva, 1967g.
2. Turk dili. Dil va edebiyot dergisi 1. Sayi (Nisan 1996).
3. Mahmed Emin Yurdaqul. Ey, turk o’yg’on. «Jahon adabiyoti».
4. N. Hikmat. She’rlar va poema. T., 1982.
5. Jaloliddin Rumiy. Ma’naviy-masnaviy. Toshkent, 2002.
6. Nozim Hikmat. Qon gapirmas. Roman. Toshkent.1987.
7. R.N.Guntekin. Choliqushi. Roman. Toshkent 2001.
8. Aziz Nesin. G’aroyib bolalar. Roman va hikoyalar. Toshkent, 1988 yil.
9. Radiy Fish. Jaloliddin Rumiy. Tarixiy-biografik roman. Toshkent, 1986.
10.Hozirgi zamon turk she’riyati. Toshkent 1980.
11.Turk xalqining buyuk farzandi Otaturk. Tarixiy-biografik ocherk Toshkent, 1998.


http://www.samdu.uz/

Powered by OrdaSoft!