کمال تعظیم وتکریم بیلن، بیلیم وسیاست دینگیزی نینگ قعریگه ییتیب بارگن وتاریخ سپهری نینگ اوجیگه کوتریلیب منگو حیاتگه ایگه بولگن انسانیت عالمی وتورک دنیاسی نینگ ایککی پارلاق قویاشی(امیرالکلام نظام الدین علیشیرنوایی وظهیرالدین محمد بابر) حضورلریگه عرض ارادت و اخلاصدن سونگ!

حرمتلی تیلداشلر و اولکه داشلر، قدرلیگ آته – آنه لر، آپه – سینگل لر، کیله جگمیز نینگ حقیقی ایگه لری بوله دیگن و تاریخی مسئولیتنی توشونه دیگن برچه یاشلر و ییگیتلر، بو محفل ده حاضر برچه عزیزایناغه لریمیز، ضیالی وبیلیمدان شخصیتلریمیز حقوق فنلری دوکتوری پروفیسورعبدالحکیم شرعی جوزجانی، تنیقلی محقق استاد محمد حلیم یارقین، شاعر و بابرشناس دوکتور خانم شفیقه یارقین، ایلسیور وبیلمدان جنرالیمیز حرمتلی سراج الدین قیتمس، تیل وادبیات استادی حرمتلی عبدالله تاشقین، بیلمدان سینگیمیز خانیم حلیمه قیتمس، مبارز حرمتلی خانیم حمیده جوزجانی ،استعدادلی صنعتچیمیز شفیع عظیمی، بابر انجمنی سکرتری محترم کاظم نیازی، بابرکلتوری انجمنی نینگ باشقروو هیئتی و بوگونگی محفل گه قتنشگن برچه مهمانلر و انجمن اعضالری! فرصت دن فایده لنیب، اوز تمانیمدن، «اوغانستان تورکلری مدنی فدراسیوني» نینگ برچه اعضالری تمانیدن، شونینگدیک دنمارک اولکه سیده گی «اوغانستان تورکلری مدنی انجمنی» وبرچه اولکه داشلرینگیزتمانیدن سیزلرحضورینگیزگه قیزغین سلام واحترام لر تقدیم ایتگن حالده، تنگری تعالی دن بوگونگی علمی محفل نی اویوشتیرگن کیشیلر گه ساغلیک و موفقیتلر تیلش گه رخصت بیرگی سیزلر!

مین بوگون سیزلر بیلن بو قوتلوغ علمی محفل گه قتنشیب ایکی اولوغ تورک شخصیتی – تیموریلر دولتی باش وزیری وهندوستانده گورگانیلر امپراطور لیگی اساسچیسی، عین حالده تورک ادبیاتی آسمانی نینگ ایکی پارلاق یولدوزی امیر علیشیر نوایی ظهیرالدین محمد بابرنینگ توغیلگن کونلری نی نشانلش مراسمیگه حصه قوشگنیمدن نهایت خورسند من.

برچنگیزگه بو ییغیلیشنی یولگه قوییب و بو معنوی ضیافت نی ترتیب بیریش اوچون سعی وحرکت قلیب، همه میزنینگ بو ییرده ییغیلیشیمیزگه زمینه یره تیب بیرگنلرینگیز اوچون رحمت دییمن.

بو کبی مدنی ییغیلیشلرکیله جکده هم ایری ایری مملکت لرده یشب تورگن مهاجراوغاستانلیک اوزبیک وتورکمنلرنی بیربیرلری بیلن یقینلشتیریب، اوز ارا دایمی رابطه برقرار قیلیشلری اوچون زمینه یره تیب بیرسه دیب امید قیله من.

هیچ قنداق شک وشبهه یوق که تورک ملتلری بای وافتخاردن توله  تاریخ وتمدنگه ایگه لر. کوپگینه بیطرف و حقیقت سیور یازوچیلر ومورخلر نینگ  تحلیل و  روایت لری، تاریخ وتمدن بوییچه یازیلگن یوزلب اثرلرگه اساسلنیب ایتیش ممکن که، ییر یوزیده انسانلر تمانیدن  یره تیلگن تاریخ وتمدن ساحه سیده، هیچ بیر ملت تورک خلقلری بیلن برابرلیگ قیله آلمیدی. هرالد لامپ امریکالیک تورکولوگ ومورخ ایتیشیچه ، تورکلر دایما اوز تاریخ لرینی یازیشگه کوپ علاقه کورستمی، اوز تاریخلری نینگ یازماغینی دشمنلری نینگ قهار وانصافسیز قلملریگه تاپشیرگنلر!  بو

اچینرلی حقیقت حضرت سعدی نینگ بیر مضمونلی حکایه سی آرقه لی     «بوستان» کتابیده گوزل بیر شکلده اوز عکسینی تاپگن. اوشه حکایت قوییده گیدیک:

ندانم کجا دیده ام در کتاب
 که ابلیس را دید شخصی بخواب

به بالا صنوبر به دیدار حور  
 چوخورشیدش از چهره میتافت نور

فرارفت وگفت ای عجب این تویی
فرشته نباشد بدین نیکویی

تو کاین روی داری بحسن قمر
 چرا درجهانی بزشتی سمر

چرا نقشبندت در ایوان شاه
 دژم روی کرده است وزشت وتباه

تراسهمگین روی پنداشتند
  به گرمابه در، زشت بنگاشتند

شنید این سخن بخت برگشته دیو
 بزاری برآورد بانگ وغریو

که ای نیک بخت این نه شکل من است
 ولیکن قلم در کف دشمن است

بر انداختم بیخ شان از بهشت
 کنونم به کین مینگارند زشت

مرا همچنان نام نیک است لیک
زعلت نگوید بد اندیش نیک...

البته تیموری لر دوری وهندوستانده اوچ یوز ییل امپراتورلیک قیلگن تیموریلر سلاله سی دوامی بولمیش هند گورگانیلری  بو موضوع دن مستثنا قالگنلر! آلمانیه لیک مورخ ودانشمند  اننه ماری شیمل (1922- 2003) ایتگنیدیگ: «اسلام دنیا سیده هیچ بیر سلطنت سلاله سی تیموریلر وبابریلر کبی اوز دورلرینی مستند ایتمگن لر: ایکی بویوک فرمانروا  یعنی تیمور وبابر اوزلریدن شرح احوال و خاطرات دفتر لرینی میراث قالدیریب، اوز زمان لریده بولیب اوتگن حادثه لر نی بینظیر بیر صداقت وشهامت بیلن بیان ایله گنلر که اگر حق کوزی بیلن قره لسه، انسانیت فرمانروالیگی تاریخیده مثلسیز دور، بو ایکی جهانگشانینگ اثرلرینی بیز لر: توزوک تیموری وتوزوک بابری عنوانلری آستیده تانیمیز».

البته تیمور و تیموریلر درباریده یشه گن مورخلر، بیلیمدانلر، صنعتچی لر، شاعرو فیلسوفلر، سیاستچی لر، دینی عالم لر و باشقه علم و فن اربابلری یوزلردن آشه دی. بو چمن نینگ سولمس گل لریدن وجهان باریچه انسانیت دنیاسینی اوز فکری ومعنوی ایجادیاتی بیلن مجذوب ایتگن لردن بیری امیر علی شیر نوایی ایدی. بوگون بیزلر اول بویوک ذات ذات نینگ علمی وسیاسی شخصیتینی اعزازلب تقدیرلش اوچون شو ایرده سویدن اولکه سیده وهجرت عالمیده توپلنگن میز.

بابریلر سلاله سی نینگ علمی، ادبی، فلسفی، تاریخی، هنری وباشقه معنوی ومادی ارزشلر یره تیش وتکمیل ایتیش استعداد لری شونچه هم عظمتلی و تاریخ گردونه سیگه آغیر که هیچ انسان بو عظمت نی انگلیس نینگ  17 چی عصرده گی عارف شاعری ومذهبی شخصیتی جان هامیلتون دن یخشیراق و موجزراق افاده قیله آلمیدی.  او «یوقالگن فردوس»(بهشت گمشده) اثریده شونداق دیب یازه دی: تینگری تعالی ینگی یره تیلگن آدم صفی الله گه، آدمیلیک دنیاسی نینگ عجایباتیدن اینگ چیرایلی وعظمتلی لیگینی کورساتماقچی بولگنده، اونگه آگره گه وکورگانیلر قورگن لاهور شهریگه بیرنظر تشلش اوچون اجازت بیرگن ایکن!

گورگانیلرنینگ شکوه وعظمتی 17 و18 عصر لرده، اروپا خلق لریگه شونچه رویایی وافسانوی ایدی کی، کوپراغ اروپالیکلر بو سرزمین یعنی هندوستان نی بایلیک، تمدن، عظمت  واقتدار کوزی بیلن باقیب، اونی ییر یوزیده  افسانوی وجادویی اولکه صفتیده تانیب، مرموز ثروت واقتدار ایگه لرینی اوروپاده همیشه تورک ومغول کلمه لری بیلن توصیف ایتردیلر.

17 عصر نینگ مشهور محقق و سیاحتچیسی فرانکولیس برنیر، گورگانیلر نینگ مدنی ایجادیات لری تأثیری آستیده، تاج محل نینگ عظمتی  توغریسیده الحق مونداق دیب یازه دی: «مین قاطع وکامل اعتقاد بیلن ایته من کی، بو بنا یعنی تاج محل، بی شکل تاش وتوپراق توده لریدن عبارت بولگن مصرنینگ اهرام لریگه قره گنده، نیچه مرته کوپراق دنیانینگ عجائیب بناسی بولیشگه سزاواردیر» (برنیر، 1670 ییل، تاج محل حقیده یازکن مقاله).

البته حضرت بابرنینگ  نیبره سی جهانگیر یازگن(توزوک جهانگیری) اثری، بابر نینک قیزی گلبدن بیگم نینگ «همایون نامه» سی،  بدایونی نینگ «تاریخچۀ وقایع» اثری، عبدالرحیم خان خانان  و ابوالفضل نینگ یازگن اثرلری وبیزگه ییتیب کیلگن یوزلب بشقه علمی، عرفانی وتاریخی اثر لر هر بیری اوز نوبتیده، اوشه زمان حقیقت لرینی  کوپدن کوپ آچیقدن آچیق تصویر لب بیره دی و تا جهان باریچه  اوشه دوران واقعیت لری واولرنینگ تأثیرینی بشقه نسل لرگه روایت قیلیب توره دی.

بابر ونوایی دیک اولوغ انسانلر حقیده یازیش وصحبت قیلیش هم آسان  وهم قیین!

آسان شونینگ اوچون کی بوشخصیت لرحقیده کوپ کته منبع لر بار و اولر حقیده یوزلب کتابلر یازیلگن! قیینلیگی شونده که بو بحر بیکرانگه کیریب حقیقت انجو لرینی زمان ومکان قیدی بیلن بو منبع لردن قولگه کیلتیریش وامانت شکلیده بشقه لر گه تاپشیریش، جودا هم مسئولیتلی و هرکیم نینگ قولیدن کیلمیدیگن  بیر آغیر ایش.

مین اوزیم کوپ ییللردن بیری بوایکی عظیم الشان انسان حقیده ، بیر کیچیک الفبا اوقی یاتگن مکتب شاگردلری دیک تحقیق ایتیب، کوپ آق قاغاز صفحه لرینی اوز درهم وبرهم یادداشتلریم بیلن قاره قیلگن من . لیکن جرأت قیلیب بابر ونوایی نینگ کوپ قیرره لی شخصیت لری حقیده فکر بیلدیریب ومستقل شکلده بیرعلمی نظر گه ایریشیش واونی بشقه لر بیلن شریک قیلیشنی جوده هم آغیر کوره من.

هر حالده بوگون مین اوزیمگه جرأت بیریب، بوعلمی وادبی محفل ده حضور تاپگن دانشمند لر واولوغ شخصیت لراجازه لری بیلن، بابر ونوایی حضرتلری نینگ یخشی دولتمدار لیک وایرکین دیندار لیگی گه باغلیق بولگن ایکی مهم فکری ومعنوی توشونچه لری بوییچه صحبت قیلیب، اولر توغریسیده اوزدینیم نی آز بولسه هم ادا قیلماقچیمن.

بابر نینگ سیاسی ونظامی شخصیتی باره سیده بیر مدبر پادشاه، جسور و بی باک سپاهی، مبتکر رهبر، مثلی کم فاتح و جهانگیرصفتیده  کوپ اثر لر یازیلگن. علاقمند کیشیلر اولرنی دنیانینگ تیریک تیل لریده تاپیب اوقیشلری ممکن!  جلال الدین اکبر درباری نینگ مورخی ابوالفضل علامی  بابر شخصیتی نی قوییده گی سکیز مشخصه بیلن بیان ایته دی :

1-  یوکسک بخت؛

2- ارجمند همت؛

3- اولکه لرنی آلیش کوچ واستعدادی؛

4- دولتمدارلیک ومملکتنی یخشی اداره قیلیش استعدادی؛

5- مملکت معمور لیگی اوچون سعی و حرکت؛

6 - رعیت نینگ تینچلیگی اوچون همت صرف ایتش؛

7- سپاهی لرگه یخشی قرش؛

8- سپاهیلرنی اورین سیز اولیشلردن نجات بیریش.

 

البته بابر نینگ نطاقلیک کوچی و عالی ادبی استعدادی هم، اونینگ یوتوقلری اوچون کتته عامل بولیب خدمت قیلگن                                                                                         

چنانچه راناسانکا بیلن اوروشگه شیله نیش وقتیده اونینگ ایراد ایتگن بیانیه سی، اونگه کته موفقیتلرنصیب ایتیب، سپاهیلرنی تردد وزوال همت دن نجات بیردی.                                           

بابرحقیده هیچ بیر کیشی بابرنینگ اوزیچه راست و توغری قضاوت قیلیب، اوزینی خلق قضاوتیگه تاپشیرمگن. بو باره ده ابوالفضل مونداق یازه دی: اوز حیات واقعه لرینی بیرینچی سلطنت کونلریدن تا حیاتی نینگ سونگی کونلریگه چه، واقعی ابعاد و فصیح بیان بیلن یازگن که جمله فرمانروالر گه رهنما  و درست اندیشه لروتفکرلرنی اورگنیش وایگه چیقیش اوچون بی بدیل قانون حسابلنه دی.

 

هنری الیوت یازه دی: بابر نامه، بیر شخص اوز حیاتی توغریسیده یازگن اینگ یخشی وصادقانه اوتو بیوگرافی ویا شرح حال کیم، هیچ صورتده گزنفون نینگ لشکر کش لیک خاطره لری، ژولیوس سیزار نینگ تبصره لریدن کملیگی یوق! بو کتاب فقط گینه تاریخی واقعه لرنینگ ضبط ایتیش دستوری ایمس،  بلکه مختلف اجتماعی، اقتصادی وانسانی ارزشلر حقیده کوپلر معلوماتلرنی اوزایچیگه آله دی. بولر بابرنینگ چوقور نبوغ و یوکسک خلاقیتلرینی کورسه ته دی. اونده گل وگیاه دن تارتیب، تا وحوش و برچه طبیعت وجامعه ده بار اشیا وپدیده لردن هیچ  بیرنرسه ایتیلمی قالمگن. بو معلوماتلر بو گون گه چه هم ایشانرلی وصادقانه منبع صفتیده اوز اهمیتینی قولدن بیرمگن.                                                                                  

بابر، اوزی یازگن توزوک بابری (بابرنامه) حقیده قوییده گیدیک یازه دی:                                                                                                                                     

«شونداغ الزام اورته گه کیلدی کی، هر بیر یازاتگن سوز لرنی صداقت بیلن یازسم وهر بیر واقعه نی عین واقعی  بیانی بیلن قلمگه آلسم. بویوزدن اوزیمنی مجبور کوردیم کی، آتم و برادر زاده لردن هربیر یخشی ویمانلیغلر کی شایع ایدی تقریر قیلدیم، ازخود وبیگانه دن هربیر عیب ویا هنری کی حقیقتده موجود ایدی یازدیم».                                                            

بو کبی صریح وصداقتلیک سوزلرنی فقط بابر پادشاه اوز قلمی بیلن اوزدوری نینگ حقیقی و واقعی پدیده لری توغریسیده یازه آله دی وبس! جهانده کوپ آز کیشی لربارکه بو کبی حقیقت نگارلیک بیلن اوز حیاتی و اوز دوریده بولگن حادثه لرنی برچه یخشی ویمانلیکلری بیلن حقیقی صورتده یازیب برچه انسانیت جامعه سیگه  حواله قیلسه.                                             

بابر یخشی یازوچی ومبتکر متفکر ایدی. واقعیت لرنی ساده وحقیقی شکل لرده بیان قیلیش وحقیقی معرفت منبعلریگه ساده وبی پیرایه یول لردن یول تاپیشنی جدا هم سیوردی.                        

بابر دورریده غامض وتکلف اسلوبی بیلن مطلب یازیش جوده هم مروج ایدی، لیکن بابر مونی هیچ بیر زمان خواهله مگن .                                                                                

بو موضوع  نینگ اثباتی اوچون کافی دور که همایون یازگن  نامه توغریسیده بابر بیلدیرگن فکر و ملاحظه لرنی کوزدن اوتکزسک:  بابر انشانی ساده لیگی، روانلیگی و واضح لیگی گه کوپراغ توجه قیلیب، همه گه توصیه ایته دی که، یازو چیلر ملزم دورلر، اوز مطلب لرینی واضح، روان، روشن، تکلفسیز و بیجا عبارت آرالیکدن مبرا یازسه لر.

کیلینگ بوموضوع نی بابر حضرتلری، پنجشنبه کونی13 ربیع الاول 935هجری و26 نومبر 1528 میلادی ییلی، بیرینچی اوغلی همایون میرزا گه یازیب یوبارگن مکتوبینی کوزدن کیچیریلیک.  بومکتوب ده لشکری، کشوری، اداری و اخلاقی کورستمه لربیلن بیرگه، بیر آزگینه هم ادبی موضوع لر، خصوصاً املا، انشا ویازیش اسلوبیگه تیگیشلی کوپ مختصر وگوزل هدایتلر بیریله دی. بیز اونی حاضر اوقیمیز:

«غالبا نامه لرینگنی یازگندن سونگ قیتیب اوقیمیسن، اگر اونی بیر باراوقیگه نینگده ایدی، اوزینگ هم اونگه موافق بولمی، اونی بیر تمانگه تشلرایدینگ!

مین سینینگ بوسونگی نامنگ مفهومینی کوپ زحمت بیلن بیلیب آلیب، استخراج ایتالدیم، گویا کی بیر رمز و معمانی حل قیلیش بولسه!  چونکه رسم الخط دن آشه انشا اسلوبینگ هم کوپ مبهم و قابل درک ایمس! آیا سین گاهی هم نثر یازیشده بیران کیشی دن معما یازیشنی کوریب سن می؟

هرقنچه کی املاینگ یمان ایمس ولیکن اونچه صحیح هم ایمس! التفات نی (ت) نی اورنیده(ط) بیلن وکلنگ نی هم بلنگ یازیبسن! نامه ده نامفهوم کلمه لرنی جایلشتیریب، اونی اصل مطلبلرنی توضیح ایتیشدن بیگانه ایلبسن که هیچ صورتده قابل فهم ایمس. پس مین کوره من کی نامه یازماقده اوزینگ ایسته گنینگدیک اوز مهارتینگ نی عالی درجه ده کورساتیش اوچون اونچه هم موفق ایمس سن.

موندن کیئین نامه لرینگنی  تظاهردن مبرا، واضح، ساده و یخشی عبارتلر بیلن یازگین تا اوزینگنی و اونی اوقیدیگن لرنی کوپ زحمتگه سالمگین!

بابر، وفاتیدن آلدین همایون میرزا گه بیر توصیه نامه یازه دی. یخشی دولتمدارلیک و رعیت پرورلیک، انصاف وعدالتنی تأمینلش بوییچه بوکبی واضح ومحتوالی سوز لرنی بو کونگه قدرهیچ بیر دولت رهبری یازگنی یوق.

بو وصیت نامه نی بیر نقلی هندوستانده گی «ستیت لایبراری بهوپال» ده هنوز هم موجود و دوکتور راجندراپر شاد بیرینچی هند جمهور رئیسی، اونی 1946 ییلده چاپ بولگن «ایندین دیوایدید» عنوانلی اوز کتابیده کیلتیرگن. وصیت نامه نینگ اصل تاریخی جمادی الاول 935هجری ییلی، جمادی الاول نینگ بیرنچی کونی دیر.

«رودکوثر» 12 سان، «اِندین اسلام» حواله سیگه.

بو وصیت نامه ده بابر توصیه قیله دی کی:

1- دایما مذهبی تعصب لردن اوزاق تور وحذر قیل. اولوس نینگ دینی جذبات ورسملرینی کوزگه توت واحترام قیل! هیچ قنداق تبعیض وخاص رعایتلرسیز، برچه طوایف بیلن انصاف وعدالت اساسیده رفتار قیل.

2- سیگیر و هوکیزنی ذبح قیلیشدن پرهیز قیل تاکی همه نی یورک لریگه جای آلسنگ واحسان طریقی بیلن اولس نی اوزینگ گه مطیع قیلسنگ.

3- هیچ بیر قوم نینگ طاعت وعبادت مکانینی بوزوب ییقیتمه و برچه مذهبلر اربابی بیلن انصاف وعدالتنی رعایه قیل، تا اولس سینی سیوسین ومملکتینگده امن وامان برقرار بولسین.

4- اسلام دینی نی ترویح واشاعه سی اوچون قلیچ وظلم اورنیده لطف واحسان نی پیشه قیلسنگ یخشیراق.

5- شیعه وسنی اختلاف لریدن همواره اوزاق تور، نیگه کی بو اسلام نی تضعیف ایلیدی.

6- اوز رعیتینگ خصوصیتلرینی ییل نینگ برچه موسم لریده نظرده توت اولوسینگنی کسل لیکلر وضعفلردن امان سقله.

 

اگر بیز بو وصیتنامه نی 17 چی عصرنینگ انسان حقوقلری اعلامیه سی دیب آت قوییب، ترقتسک، کاملا توغری بوله دی.

 

ایتیب اوتیلگن فکتلرگه اساسله نیب ایتیش ممکن که هندوستانده گورگانیلرنینگ اوچ یوزلیک امپراتور لیگی دوریده هیچ بیر مذهب نینگ عبادتخانه سی ویران بولمگن  و دولت رهبرلری یعنی بابر اخلافی شو وصیتگه دایما عمل قیلیب، همیشه تعصب دن اوزاق تورگنلر!

بابرمنجم لیک فنیگه هم وارد ایکن، لیکن هیچ قچان خرافی بیر آدم بولمگن. اونینگ مجادله سی محمد شریف دیگن منجم بیلن میوات اوروشیده  کوپ جالب:

میوات اوروشی باشلنیشی ده  محمد شریف منجم: شو حاضر مریخ کون باترده وهر کیم کی کون باتردن اوروش باشله سه غالبا مغلوب بولیشی ممکن دیدی. بو سوز بابرنینگ لشکری ایچیده پریشانلیک تشلیدی. لیکن بابر بو سوزنی قرشی تعبیرایتیب اوروش باشلیدی و فتح و غلبه قازانگندن کیین محمد شریف منجم نی یخشی سوکیب، بیر لک تنگه یولخرجینی بیریب هندوستاندن چیقیب کیتیشگه بویروغ بیره دی.

babur.org

Powered by OrdaSoft!