Wol 1929-ji’li’ Shi’mbay rayoni’ni’n’ Azat awi’li’nda tuwi’lg’an. A’debiyatqa ha’wesligi mektepte oqi’p ju’rgen ji’llari’nan-aq baslang’an, diywali’ gazetalarg’a qosi’qlari’ basi’li’p turg’an.

I.Yusupov 1949-ji’li’ Qaraqalpaq ma’mleketlik pedagogikali’q instituti’ni’n’ qaraqalpaq tili ha’m a’debiyati’ fakultetin tamamlap, 1961-ji’lg’a shekem usi’ institutta mug’allim boli’p isleydi. 1961-ji’ldan 1965-ji’llar arali’g’i’nda «A’miwda’rya» jurnali’ni’n’ bas redaktori’, ilim izertlew instituti’nda xi’zmetker boladi’. 1965-ji’ldan baslap Qaraqalpaqstan Jazi’wshi’lar Awqami’n basqaradi’. 1980-ji’ldan baslap «Erkin Qaraqalpaqstan» gazetasi’ni’n’ redaktori’, Respublikali’q Milliy qa’diriyatlar ha’m ruwxi’y ma’deniyat worayi’ basli’g’i’ h.t.b.

Qaraqalpaq a’debiyati’ni’n’, a’sirese, poeziyani’n’ jetilisiwi ha’m ko’rkemlik jaqtan ba’lentlikke ko’teriliwinde woni’n’ talantli’ wa’kili Ibrayi’m Yusupovti’n’ wog’ada u’lken worni’ bar. Ibrayi’m Yusupov qaraqalpaq a’debiyati’na Ulli’ Watandarli’q uri’stan son’g’i’ ji’llari’ keldi. Shayi’rdi’n’ ayri’qsha pafosqa toli’ ken’ lapi’zli’ lirikasi’, woyshi’l, obrazli’, filosofiyali’q shi’g’armalari’, uli’wma poeziyasi’, epikali’q shi’g’armalari’ woqi’wshi’lar ja’miyetshiligi ta’repinen jaqsi’ bahalandi’. Woni’n’ shi’g’armalari’ wori’s, wo’zbek, qazaq, ha’m t.b. tillerge awdari’lg’an.

I.Yusupovti’n’ qaraqalp aqa’debiyati’nda poema janri’n rawajlandi’ri’wg’a qosqan u’lesi salmaqli’. Shayi’rdi’n’ birinshi poemasi’ «Joldas mug’allim» 1949-ji’li’ jazi’ldi’. Bul poema woni’n’ shayi’rli’q joli’n belgilewshi shi’g’armasi’ edi. Sonnan bergi da’wirde «Akatsiya gu’llegen jerde», «Aktrisani’n’  i’g’bali’», «Yeski fontan yertegi», «Gilemshi hayal haqqi’nda haqi’yqatli’q», «Dala a’rmanlari’», «Tumaris», «Poseydonni’n’ g’a’zebi», «Bu’lbil uyasi’», «Ma’melekoy» h.t.b. shi’g’armalari’ belgili.

I.Yusupov «Qaraqalpaqstang’a miyneti sin’gen ko’rkem g’ayratkeri» ha’m «Qaraqalpaqstan ha’m Wo’zbekstan xali’q shayi’ri’», Respublikali’q Berdaq ati’ndag’i’ si’yli’qti’n’ laureati’. A’debiyatti’ rawajlandi’ri’wdag’i’ miyneti ushi’n hu’kimet ta’repinen orden ha’m medallar menen si’yli’qlandi’. I.Yusupovti’n’ «Seydan g’arri’ni’n’ gewishi» atli’ gu’rrin’i qaraqalpaq a’debiyati’nda en’ jaqsi’ gu’rrin’lerden esaplanadi’. Da’slepki kolxozlasi’w da’wirlerinin’ kishkeneg’ana bir epizodi’n su’wretleytug’i’n bul shi’g’arma 1956-ji’li’ jazi’ldi’. Bul waqi’tlari’ A’.Shamuratov ta’repinen jazi’lg’an «Qi’ri’q qi’z» pesasi’n qayta shi’g’ar’i’p tamashago’ylerge usi’ndi’. Teren’ ma’nili yumorg’atoli’ «Wo’mirbek laqqi’» komediyasi’ u’lkentabi’sqa iye boldi’. Son’g’i’ ji’llari’ «Iskender patshani’n’ tu’si» pesasi’ saxnalasti’ri’li’di’. A’debiyati’mi’zdi’n’ tariyxi’nda birinshi ma’rtebe «A’jiniyaz» operasi’ni’n’ librettosi’n jazdi’.

I.Yusupov qaraqalpaq a’debiyati’n wo’zinin’ ko’pg’ana awdarmalari’ menen bayi’tqan shayi’r. Pushkin, Lermontov, Gete, Shekspir, Mayakovskiy h.t.b. shayi’rlardi’n’ ayi’ri’m shi’g’armalari’ menen qaraqalpaq woqi’wshi’lari’n tani’sti’ri’wda u’lken xi’zmeti bar.

Ibrayi’m Yusupovti’n’ yen’ da’slepki «Joldas mug’allim» poemasi’nan baslap, son’g’i’ jazi’lg’an poemalari’na shekem woni’n’ izleniwshiligin, tematikali’q jaqtan ha’r tu’rliligin bayqawg’a boladi’.

«Gilemshi hayal haqqi’nda haqi’yqatli’q» poemasi’nda tu’rkmen hayal-qi’zlari’ni’n’ awi’r ta’g’dirin su’wretlenip, won sawsaqtan wo’neri to’gilgen bul a’jayi’p adamlardi’n’ qayg’i’li’ wo’mirin sheberlik penen ashadi’.

Tu’rkmen qi’zi’n yawmi’t sa’rdari’ hayal u’stine aladi’, qoli’nan wo’neri tamg’an kelinshek qi’zli’ boladi’, wo’zinin’ wo’nerin qi’zi’na wo’tkeredi. Wolar toqi’g’an gilem dan’qi’ pu’tkil shi’g’i’sqa an’i’z boli’p taraydi’, bug’an Xiywa xani’ ashi’q boladi’. Xan qi’zdi’n’ wo’zine yemes, wo’nerine ashi’q boladi. Qi’z xan sarayi’na aldi’ri’ladi’. Xan saltanati’ ushi’n gilem toqi’wdan wol bas tartadi’. Wo’ytkeni, wol toqi’g’an gilem, biylewshilerdin’ baq talas ha’m du’nya toplaw ushi’n yesapsi’z qi’rg’i’n jawgershiligine sebep boldi’. Qi’z zindang’a taslanadi’. «Gilemshi hayal haqqi’nda haqi’yqatli’q» shi’g’armasi’ dosli’q haqqi’nda, tag’dirles xali’qlardi’n’ wo’tken wo’miri ha’m bu’gingisi haqqi’nda, jazi’lg’an shi’g’arma boldi’.

«Dala a’rmanlari’» (1964) poemasi’nda U’stirtti bag’i’ndi’ri’wshi’ adamlardi’n’ qaharmanli’q miyneti ji’rlanadi’. Taydi’n’ izin qi’ri’q ji’l saqlag’an taqi’r, qi’ran ushsa qanati’, tulpar shapsa doynag’i’n ku’ydirgen jaziyra, mun’li’ namag’a shertken mayali’sh, dala ju’yrigi-jayranlar wo’sken ken’lik woqi’wshi’ni’n’ ko’z aldi’nan birli-bir wo’tip jatadi’.

Woqi’wshi’ni’n’ aldi’nda yeski tariyxi’y wo’tmishtin’ waqi’yalari’ avtorli’q qi’yal menen sa’wlelenedi. Duri’si’nda da hesh kimnen qorqi’p, yetegin ji’ymag’an dala, ko’p a’sirlik tariyxi’y ha’diysenin’ janli’ guwasi’. Talay jawi’ngerler bul dalag’a saltanat penen sap tarti’p keldi, biraq wolardi’n’ jani’ dalada qaldi’, shayi’r aytqani’nday-aq «Qa’y Qi’sraw basi’ bul jerde qanli’ meste jati’l pushayman yetken…»

Poemani’n’ qaharmani’ Mariya bizin’ da’wirimizdin’ ko’p sanli’ romantik, wo’rshil, woyshi’l, adamlardi’ni’n’ yen’ abzallari’ni’n’ biri. Avtor su’wretlegen bul wori’nlarg’a biz qalewsi’z isenemiz, shayi’rdi’n’ woni’ yoshli’ qatarlar menen ji’rlawi’nanda da qi’zdi’n’ worshel woyi’na teren’ su’ysiniwshilik bar.

«Tumaris»- qaharmanli’q temadag’i’ poemalardi’n’ qatari’na kiredi. (1970-ji’li’ jazi’lg’an). Wo’z xalqi’ni’n’ wo’tken tariyxi’, an’i’z hikayalari’ shayi’r ushi’n wog’ada bay material beredi. Wo’tkendi su’wretlew shayi’rg’a bu’ginginin’ ulli’li’g’i’ jetkeriw ushi’n kerek. Ha’r bir xali’qti’n’ wo’tmishinde an’i’zg’a aylang’an qaharmanli’q waqi’yalar ko’p. Usi’lardi’n’ biri – qaraqalpaqlardi’n’ ata-babalari’ yesaplang’an massagetlerdin’ hayal patshasi’ Tumaris tuwrali’ qaharmanli’q ha’diyse. I.Yusupovti’n’ «Tumaris» poemasi’nda sol hayal patshani’n’ wo’z jeri, wo’z qa’wimlerinin’ yerkinligi ushi’n ja’ha’nger Kirge qarsi’ ma’rtlik sawashi’ sa’wlelendiredi.

I.Yusupovti’n’ poemalari’ni’n’ ishinde «Aktrisani’n’ i’g’bali’» do’retpesi a’hmiyetli wori’ndi’ iyeleydi. «Aktrisani’n’ i’g’bali’»-ma’deniyat haqqi’nda woni’n’ u’lken bir tarawi’ teatr, qaraqalpaqti’n’ birinshi akterlari’ haqqi’nda jazi’lg’an shi’g’arma bolg’anli’qtan poemada su’wretlengen barli’q ha’siyseler, keshirmeler usi’ ma’selenin’ a’tirapi’nda boladi’. Avtor teatr ko’rkem wo’nerinin’ qaraqalpaq miynetkeshleri arasi’nda da’slepki ma’deniyat gu’lin jayi’n, urqan jayi’wshi’, woni’n’ ko’pshiliktin’ sana-sezimi woyati’p, haqi’yqat joldi’ tuti’ni’wi’na ja’rdemlesiwin sa’wlendirgen. Poemani’n’ tiykari’ etip birinshi qaraqalpaq dramaturglerinin’ biri A’bdiraman O’tepovti’n’ obrazi’ menen tani’sti’radi’. Shi’g’armada avtor teren’ ma’nili xali’qli’q ug’i’mlardi’ wori’nli’ tu’rde qaharmanni’n’ minezin ashi’wda duri’s paydalana biledi: «Qi’z kewili aq sandi’q», «Da’stu’r zan emes o’zi zan’», «Birewler taldan da tikenek izler» h.t.b. Yamasa shayi’r ta’repinen keltirilgen mi’nanday qatarlarda tawi’p ayti’lg’an pikirler ekenligi so’zsiz.

Sonday ju’rekler bar, du’nyada biraq, Ku’shli ag’i’stan da ziyati’raq, Wolar su’ye g’oysa, hu’kimi o’ktem, Wolar ku’ye g’oysa, shi’dami’ bekkem.

I.Yusupov bunnan keyin «Qaraqalpaq xalqi’nda so’z», «Bu’lbu’l uyasi’», «Poseydonni’n’ g’a’zebi», «Ma’melek oy» degen poemalardi’ jazdi’.

Powered by OrdaSoft!