Na'jim Da'wqaraev (1905-1953) — qaraqalpaq milliy ma'deniyatının' tariyxına iz salıwshı, jazıwshı, ilimpaz, ja'miyetlik isker. Ol talantlı pedagog. Qaraqalpaqstandag'ı tun'g'ısh joqarı bilim oraylarının' sho'lkemlestiriwshisi. Ko'p jıllar dawamında qaraqalpaq tili ha'm a'debiyatı kafedrasın basqaradı, studentlerge qaraqalpaq tili, a'debiyatınan sabaq beredi.

Da'slepki mektep oqıwlıqlarının' avtorı. O'nın qa'lemine qırqqa jaqın ha'r qıylı atamadagı orta mekteplerge arnalg'an sabaqlıqlar ha'm oqıw quralları, metodikalık qollanbalar ha'm oqıw-ta'rbiya ma'selelerin so'z etetug'ın maqalalar tiyisli. Olar: baslawısh klasslar ushın "Oqıw kitabı"(1937), "A'lipbe" (1938), "Qaraqalpaq tilinin' grammatikası ha'm orfografiyası" (1938), 3-4-klasslar ushın "Qaraqalpaq tili sabaqlıg'ı" (1940), joqarı klasslar ushın "A'debiyat xrestomatiyası" (1940), "Qaraqalpaq tilinin' sintaksisi" (1939-1946), bir qatar oqıw bag'darlamaları, qaraqalpaq tilin, a'debiyatın oqıtıwdın jag'dayı tuwralı maqalalar.

Ko'rkem a'debiyat tarawında 20-jıllardın' aqırı, 30-jıllardın' basında "Keshegi bir ku'nlerde" qosıg'ı (1929), "Ko'p ku'nlerdin' biri" gu'rrin'i (1929) menen tanıldı. Keyingi da'wirde onın' "Kim bilmeydi Ayshanı" (1933), "O'tkenlerden o'tkende" (1933), "Jan'a kanal" (1940) qosıqları, "Toyg'a barg'anda" (1939), "Baxıtlı miynet" (1940), "Umtılmaytug'ın miynetler" (1948) ocherkleri, "Partizanlar" (1934), "İnternatta" (1933), "Biybixan" (1939), "O'limdi pisent etpewshiler" (1943), "Batırlıq" (1940) gu'rrin'leri, "Alpamıs", "Rabochiy ju'regi" dramaları do'retildi. Bul jılları onın' awdarmasında İ.A.Krılovtın', A.S.Pushkinnin', N.A.Nekrasovtın, A.P.Chexovtın', L.N.Tolstoydın', A.P.Gaydardın', A.Nawayının', rus ha'm du'nya a'debiyatlarının' basqa da ko'plegen iri wa'killerinin' bir qatar qunlı shıg'armaları qaraqalpaq tilinde jarıq ko'rdi. N.Da'wqaraevtın' basshılıg'ında V.Vishnevskiydin' "Birinshi atlı armiya", Hamzanın' "Maysaranın' hiylesi", K.Simonovtın' "Rus adamları" shıg'armaların saxnalastırıladı.

N.Da'wqaraev - qaraqalpaq a'debiyatının' tun'g'ısh ilimpazı. Og'an 1951-jılı ko'p jıllıq izertlew jumısının' juwmag'ı bolg'an "Qaraqalpaq a'debiyatı tariyxının' ocherkleri" atlı miyneti ushın filologiya ilimlerinin' doktorı ilimiy da'rejesin aldı.

Qaraqalpaq a'debiyattanıw ilimi menen kritikasının' tariyxı 20-jıllardan baslanadı. 30-jılları bul taraw o'zinin' qa'liplesiw basqıshında edi. Onın' qa'liplesiwinde N.Da'wqaraev, Q.Ayımbetov, İ.Sag'ıytov, O.Kojurov, Q.A'wezov, A.Begimov, M.Da'ribaev, A.Shamuratovlardın' xızmeti u'lken boldı.

N.Da'wqaraevtın da'slepki kritikalıq maqalaları menen retsenziyaları ayırım jazıwshılardın' tvorchestvosın, geypara shıg'armalardı bahalawg'a, olardı ken' ja'miyetshilikke tanıstırıwg'a bag'darlang'an. Onın ilimiy kritikalıq jumısları izertlew masshtabının' ken'ligi, pikir ha'm juwmaqlardın' konkretliligi, ilimiy jaqtan da'liyillengenligi menen ajıralıp turadı. Da'slepki ko'lemli miyneti 1946-jılı jazıp pitkerilgen "XIX a'sirdegi qaraqalpaq a'debiyatı" dep ataladı. Onda Ku'nxoja, A'jiniyaz, Berdaq shayırlardın' do'retiwshiligi 1-ret ilimiy talqıg'a alınadı. Son'ın ala bul miynet qayta islenip, 1951-jılg'ı "Qaraqalpaq a'debiyatı tariyxının' ocherkleri" atlı ko'p tomlıq jumısına engiziledi. Jumıs tiykarınan u'sh bo'limnen ibarat bolıp, qaraqalpaq folklorının', klassik a'debiyat miyrasların u'yreniw, jan'a da'wir qaraqalpaq a'debiyatının' payda bolıw, qa'liplesiw, rawajlanıw tariyxı ma'selelerine arnalg'an.

Jumıstın' birinshi tomında folklorlıq shıg'armalardın' mazmunı, tematikası, ideyalıq bag'darları xalıqtın' turmısı menen baylanıslı u'yreniledi, folklor u'lgilerinin' klassifikatsiyasın beredi. Ha'r bir janrg'a o'z aldına toqtap, olarg'a tolıq sıpatlama berip o'tedi. Avtor qaharmanlıq da'stanlardı qon'sılas xalıqlardın' materialları menen salıtırıp u'yrendi. XVIII-XIX a'sirlerdegi Qaraqalpaq klassikalıq a'debiyatın izertlewge arnalg'an jumıstın' ekinshi tomında avtor qaraqalpaq klassikalıq poeziyasının' da'wirdin' tariyxıy jag'dayı menen baylanıslı qarastıradı. Jiyen jıraw, Ku'nxoja, A'jiniyaz, Berdaq, O'tesh, Omar, Sarıbay, Qulmurat shayırlardın' shıg'armalarının' ideyalıq, tematikalıq ha'm ko'rkemlik o'zgesheliklerin izertlew jumıstın' tiykarg'ı wazıypası etip belgilengen.

Jumıs jan'a da'wir qaraqalpaq a'debiyatının' payda bolıw, qa'liplesiw ha'm rawajlanıw tariyxın, bul a'debiyattın' wa'killeri Ayapbergen Musaev, Abbaz Dabılov, Sadıq Nurımbetov, Jolmurza Aymurzaev h.t.basqalardın' do'retiwshiligin ilimiy-kritikalıq ko'z qarastan izertleytug'ın u'shinishi bo'lim menen juwmaqlanadı.

A'lbette N.Da'wqaraevtın' izertlew jumısında bir qatar kemshilikler de ushırasadı. Olar, atap aytqanda geypara teoriyalıq ma'seleler boyınsha pikir ju'ritiwdegi u'stirtinlik, folklorlıq do'retpelerinin' janrlıq belgisin anıqlawdag'ı ayırım aljasıwlar, milliy folklordın ha'm klassikalıq poeziyanın' geypara qubılısların bahalawdag'ı bir ta'replemelik ha'm basqa usı sıyaqlı momentlerden ibarat. Bul kemshilikler birinshi na'wbette ilimpazdın' jeke mu'mkinshiliklerine baylanıslı bolıw menen birge belgili da'rejede N.Da'wqaraev jumıs islegen waqıttın' ruwxınan, a'debiyat teoriyasınan' sol da'wirdegi rawajlanıw da'rejesinen, folklorlıq ha'm tariyxıy materiallardın' jıynalıw ha'm izertleniw jag'dayınan da g'a'rezli edi. Sonlıqtan onın' ilimiy miynetlerin bahalag'anda ilimpaz jasag'an ha'm miynet etken da'wirdin' mu'mkinshiliklerinde esapqa alıw kerek.
Powered by OrdaSoft!