Anlatım: Herhangi bir konu üzerinde konuşurken veya bir konu üzerine yazarken, belli bir gayeyi gerçekleştirmek isteriz. Bu gaye, bizi dinlemekte veya okumakta olanlara bilgi vermek, onların da bizim gibi düşünmelerini, belli bir olay içinde yaşamalarını sağlamak olabilir. Duygu ve düşüncelerimizi maksadına uygun olarak dil ve anlatım kuralları içerisinde ifade etmeye ” anlatım “denir.

Anlatıma hazırlık:  Neyi ,niçin ve nasıl anlatmak gerektiği üzerinde düşünmeden konuşmak ve yazmak tutarlı olmaz. Kişi hem konuşurken hem de yazarken düşünerek hareket etmek zorundadır. Aksi halde konudan uzaklaşabilir, amacını dışına çıkabilir ve konuyla anlatım biçimi birbirine ters düşebilir. Bu da sözlü ve yazılı anlatımda ki başarıyı engeller.

Dipnot Koyma: Yazıda geçen herhangi bir söz yada kelimelerle ilgili olarak sayfa altına koyan aydınlatıcı, ek bilgiler içeren yada kaynak belirten açıklamaya dipnot denir. Yazımızı yazarken kendi birikimlerimizle birlikte başka kaynaklardan da yararlanırız. Bu kaynakları sayfaların altında dipnot olarak belirtiriz. Bu dipnotlar yazının rasgele değil, kaynaklardan yararlanarak bir emek sonucu hazırlandığını gösterir.

Dipnot Koymanın Amaçları:
a)  Yazıda savunulan görüş ve düşüncelerin doğrulunu desteklemek
b)  Bilgilerin kaynağını göstererek, yazarın katkısını ortaya koymak,
c)  Bilgilerin doğruluk ve güvenirliği ile ilgili olarak okuyucuya deneyim imkânı vermek,
d)  İlgili konularda yazmak isteyenlere başvuru imkânı sağlamak.

Metinde yapı: Her yazı kendi düzeni, teması ve ifade biçimiyle kendi içinde anlamı olan organik bir birliktir.
     Metinde yer alan kelimeler, kelime grupları ve cümleler anlatım bütünlüğünün oluşmasını sağlayan ögelerdir. Bu ögeler anlamlı bir bütün olarak paragrafları oluşturmuş ve paragraflarda metinde anlamlı bir bütün sağlayacak şekilde bir araya getirilmiştir.
     Seçilen kelimeler, kullanılan ifadeler, hedef kitleye ve metnin yazılış amacına uygun olmak durumundadır. Toplanan bilgiler ve kişisel deneyimler de yine hedef kitleye ve metnin yazılış amacına göre düzenlenmelidir.
     Metinlerde özelden genele gidilebileceği gibi genelden özele de gidilebilir. Ancak tutarlı bir sıra ve derecelendirmenin bulunması gerekir. Ana düşünce etrafında birleşen yardımcı düşünce, bilgi deneyim ve örnekler sebep-sonuç ilişkisine göre düzenlenmelidir.
Gözlem: Ayrıntıları fark etmeyi sağlar. İyi bir gözlemci olan yazar, bu ayrıntıları okuyucuya da hissettirir.  Gözlemlerin etkin olduğu anlatımlarda görsel ögeler öne çıkarılarak betimlemeler yapılır, akla ve düşünceye hitap eden anlatımlarda ise açıklamalı ve tartışmacı bir anlatım yapılır.
Özet Çıkarma: Bir yazıyı ya da yapıtı anlamını yitirmeden belli bir oranda daraltıp küçültmeye denir.  Özetleme, okunan bir eserin bellekte rasgele kalan ayrıntıları olmadığı gibi ,eserin kimi yerlerinden gelişigüzel alınmış cümleler topluluğu da değildir. Özetleme önemliyi önemsizden alıp özetleme işidir.
     Anlatıma hazırlık aşamasında bilgi toplamak , deneyimlerimizi topladığımız bilgilerle zenginleştirmek, düşüncelerimizi gruplandırmak, anlatımı türünün okuyucu ve dinleyici üzerindeki etkisini belirlemek gerekir. Bilgi toplamak için okumak, araştırmak, not almak, özet çıkarmak, alıntı yapmak gerekir.

Anlatımda tema ve konu

Konu: Her eserin bir temeli her fikrin bir dayanağı varsa ,her yazınında mutlaka bir konusu vardır. Yazı yazmaya karar veren kişi için ,her varlık, her olay, her düşünce, her mesele kısacası her şey kompozisyon konusu olabilir. Üzerinde söz söylenilen ,fikir yürütülen yazı yazılan herhangi bir olay ,düşünce veya duruma denir.
Tema: Şiirde meydana getirilen duygu, düşünce ve hayale denir. Konudan hareketle yansıtılmak istenen duygu hali şiirin bütününe sindirilir.
Ana Fikir: Okuyucuya iletilmek istenen düşüncedir. Yazarı n, bir konuyu okuyucuya aktarma amacıyla yazmış olduğu yazının omurgasıdır.
Başlık: Yazı başlığı o yazıda işlenmesi düşünülen ana fikrin aynasıdır. Yazı başlığı okuyanların ilgisini çekmeli, onlara tesir etmelidir. Okuyucu başlığa bakınca yazının nelerden söz edebileceğini kestirebilmelidir.

Tema ve Konu arasındaki ilişki:
a)  Tema ,sınırlandırılıp somutlaştırılarak “konu” haline getirilir.
b)  Tema daha genel, konu ise daha özel ve somuttur.
c)  Konu görmek ve izlemekle algılanabilirken tema daha çok kavranılır.

Anlatım türü (makale, fıkra, sohbet, şiir, hikâye vb.) , anlatımın dili, üslubu ve konu işlenecek temaya göre düzenlenir.
Anlatımda sınırlandırma: Anlatıcını tavrı ve amacı, temanın sınırlandırılmasında etkilidir. Yazar, soyut temaları kişi, zaman, ifade, anlatım biçimi, mekan, bağlam gibi yollarla somut hale getirir. Yani anlatılan olay, kişiler, zaman ve anlatılanlarla sınırlandırılır.

Anlatımın ve Anlatıcının Amacı

Üslup: İfade tarzı, sanatçının duyuş, düşünüş ayrılığı. Her şair ve yazarın kendine göre bir üslubu vardır. Anlatımda üslup, amaca ve muhataba göre değişiklik gösterebilir. Zira, iletişim kurulan kişi yani alıcının durumuna göre ve göndericinin amacına göre iletişim kanalında değişiklik yapılabilir. Bir konu herhangi bir amaçla yazılmışsa anlatım biçimi de bu amaca göre şekillenir.
     İletiyi gönderene gönderici, iletiyi alana alıcı, göndericinin vermek istediği mesaja ileti, iletiyi gönderme şekline kanal, iletişimin gerçekleştiği ortama bağlam, alıcının iletiyi algılayarak verdiği cevaba dönüt denir. Bunlar dilimize yeni giren kelime ve kavramlar olup anlamlarının ayrıca kavranması gerekir.
Anlatımda Anlatıcının tavrı: Aynı temada ortaya konulan metinlerin farklı olmasının sebebi, her sanatçının bakış açısının ve ifade tarzının farklı olmasıdır. Ayrıca değişen zaman ve yer , insanların düşüncelerinin farklılaşması, aynı temanın farklı tarzlarda yorumlanmasını da beraberinde getirir. Yazarlar eserlerinde kişiden kişiye değişmeyen, ispatlanabilen nesnel yargılar kullanabileceği gibi ; kişisel düşüncelerini ve duygularının ifade edeceği öznel yargılara başvurabilir.
     Yazarın metinde müşahhas (somut) veya mücerret (soyut) ifadeler kullanması anlatımda somut veya soyut olması bakımından anlatımı etkiler. Somut anlatım daha çok bilimsel, soyut anlatım ise daha çok felsefi metinlerde kullanılır. Örnek: “Saygı” konusu ele alınan bir metinde konunun ele alınış biçimi soyuttur. “Otomobil” konusu ele alınan bir metinde konunun ele alınış biçimi somuttur.
     Anlatıcının duyu organlarıyla anlatımı somut anlatım özelliği kazanır, bunların dışında ki anlatıcının başkalarından işittiği veya deneyimlerini ifade ettiği anlatım ise soyut anlatım özelliği kazanır.
     İletişimde anlatıcı ile anlatılan nesne veya konu arasında ki ilişki anlatımım öznel (sübjektif) veya nesnel (objektif), doğrudan veya dolaylı, somut veya soyut olması bakımından anlatımı etkiler.
Anlatımım özellikleri: Duygu ve düşüncelerin açık ve net bir şekilde anlatılması gerekir. Anlatılacak durum ve olay, betimleyecek görüş ve sezgi, dile getirilecek duygu ve düşünce anlatıcının zihninde açık ve net biçimde belirlenmelidir. Anlatılacak, betimlenecek hususlar, dilin bilinen ve kabul edilen kurallarına uyularak düzenlenmek zorundadır.
     Akıcı bir metinde cümleler, gereksiz ve anlaşılması güç ifadelerden arındığı için metnin anlaşılması daha kolaydır. Yalın bir metinde ifadenin sade, gösterişsiz, kısa ve kesin olması metni okuyan herkesin anlamasını sağlar.
     Söylenişi zor seslerin kullanılması, arka arkaya sert ve yumuşak sesli hecelerden meydana gelmiş kelimelerin kullanılması, kelime tekrarları ve aynı anlama gelen (eş anlamlı)  kelimelerin bir arada kullanılması, cümlelerin dil ve düşünüş yönünden sağlam bir bütünlük oluşturması veya oluşturmaması akıcılığı artırır veya bozar. Açık olmayan yazılarda anlatım kapalıdır.
Anlatımın oluşumu: Bir metinde dil öğelerinin dil bilgisi kurallarına uyularak yan yana getirilmesine “bağlaşıklık” (dil bilgisi bağlantısı) denir.
     Bir metin yalnızca dil bilgisi kurallarına göre düzenlenmez. Dil öğelerinin ifade ettikleri husus ve durumlar arasında anlam bağlantıları da vardır. Bu anlam bağıntılarına bağdaşıklık denir. Kelimelerin yeni bir anlam ifade etmek için yan yana getirerek oluşturduğu söz gruplarına bağdaştırma denir.
     Dil tek tek kelimelerle konuşulmaz. Bir kavramı anlatması için birden fazla kelime yan yana getirilerek bir şey anlatılır. ”Ben matbaaya yetiştirebilmek için gün boyu evde bin bir zorlukla bir şiir yazabildim.” cümlesindeki dil öğeleri (Ben, matbaa, yetiştirmek, için, gün boyu, ev, zorlukla, bir, şiir , yazmak) arasında anlam ilişkisi vardır. Şiir, yazılan bir şeydir. Bir yerde yazılır. Bu yer park da olabilir, bahçe de, ev de… Geniş bir vakitte de yazılabilir bir yere “yetiştirmek için “ aceleyle de yazılabilir. Yetiştirilecek yer bit matbaa, bir toplantı, gazete, dergi, arkadaş, öğretmen veya okul da olabilir. Yazarken “zorluk” da çekilebilir, kolayca da yazılabilir. İşte bu cümleyi oluşturan kelimelerin bir merkezde anlamlanmasına ”bağdaştırma” denir. Bağdaştırmalar, dilde yaygın olarak kullanılan ifadelerle oluşabildiği gibi birbiriyle uyuşmayan kelimelerden de oluşabilir.
Anlatım türlerinin sınıflandırılması: İletişime katılan ögeler(gönderici, alıcı, ileti, kanal ,bağlam),alıcıda uyandırılmak istenen etki (konu, tema)ve anlatıcının konu veya nesne karşısındaki tavrı(üslup, anlatım) anlatım türünü belirler.
     Bir anlatımda amacımız heyecanlandırmak ise o şeyi olay veya olaylar yoluyla okuyanları adeta olayı yaşayacak bir şekilde hikaye ederiz. Okuyanları bir hayal vasıtasıyla ilişkilendirmek, o şeyi gözleri önünde canlandırmak istiyorsak, sanatlı, imalı ifade kullanarak onu bir tablo gibi canlandırarak betimleriz. Amacımız ise sanatsız ve açık bir ifadeyle doğrudan doğruya anlatma yolunu tercih ederiz. Verilen bilgi ve haberler konusunda okuyanları inandırmak istiyorsak amacımızı ispat ve delillerle ifade ederiz.
Anlatım Türleri:
1-Öyküleyici anlatım
2-Betimleyici anlatım
3-Göstermeye bağlı anlatım
4-Öğretici anlatım
5-Açıklayıcı anlatım
6-İspat edici (kanıtlayıcı) anlatım
7-Tartışmacı anlatım
8-Coşku ve heyecana bağlı anlatım
9-Destansı (epik)anlatım
10-Acı ve hüzün verici anlatım
11-Düşsel anlatım
12-Mizahi anlatım
13-Emredici anlatım
14-Söyleşmeye bağlı anlatım
15-Gelecekten söz eden anlatım  vb.
     Bu türler daha da artırılabilir. Bunlarda birden fazlası bir arada kullanılabilir.

Powered by OrdaSoft!