HADIS (arab. — xabar, gap, yangilik) — Hazrati Payg’ambarimiz Muhammad (sav) aytgan so’zlari, qilgan ishlari, iqrorlari to’g’risidagi rivoyat. Islom dinida Qur’ondan keyin 2-manba hisoblanadi. Hadis 2 qismdan iborat bo’ladi: matn va isnod. Hadis 2 turga — Hadis i qudsiy (ma’nosi Alloh taoloniki, aytilishi Rasululloh tomonidan bo’lgan hadislar) va Hadisi nabaviyga bo’linadi. Hadislar e’tiborga olinishi jihatidan 3 qismga bo’linadi: 1) sahih (ishonchli); 2) hasan (yaxshi); 3) zaif.
Qur’onda barcha huquqiy va axloqiy masalalar umumiy tarzda bayon etilgan. Ularga aniqlik kiritish va izohlash uchun Muhammad (sav) o’z hadislarini aytardilar. Bu hadislarni Hazrati Payg’ambarimiz safdoshlari yodda saqlashga harakat qilardilar. Hazrati payg’ambarimiz vafotlaridan hadislarni naql qilish odat tusiga kirdi. Shu munosabat bilan bir guruh musulmonlar uni yozma shaklda to’play boshladilar. Birinchi hadislar kitobini Ibn Shihob az-Zuhriy yozdi. Undan keyin birin-ketin hadislar to’plamlari tasnif etila boshladi. Lekin bu to’plamlar muayyan tartibga solinmagan, boblarga ajratilmagan bo’lib, ularda Rasuliloh alayhissalom hadislari bilan sahobalar va tobe’inlarning fatvolari chalkashtirib yuborilgan edi.

Hijriy 3-a.da hadislarni ta’lif etish sohasida «musnad», «sahih», «sunan» deb atalmish turli yo’nalishlar vujudga keldi. «Musnad» yo’nalishida tasnif etilgan to’plamlarda turli mavzudagi hadislar bir joyda keltirilib, ular hadis rivoyat qiluvchi sahobalarning islom dinini qabul qilgan vaqtiga ko’ra yoki alifbo tartibida joylashtirilgan. Abu Hanifa, Ahmad ibn Hanbalg’ning hadis kitoblari shu yo’nalishga mansub. «Sahih» yo’nalishiga to’g’ri, ishonarli hadislar kiritilgan. Bu yo’nalishga Imom Buxoriy asos solgan. «Sunan» yo’nalishidagi to’plamga esa, to’g’ri, ishonarli hadislar bilan bir qatorda «zaif» hadislar ham kiritilgan. Abu Dovud, Abu Iso at-Termiziy, Nasoiy, Ibn Moja to’plamlari shu yo’nalishta mansubdir.
Movarounnahrda birinchi bo’lib Imom Abdulloh ibn Muborak al-Marvaziy hadis. to’plamini ta’lif etgan. Bundan tashqari Ahmad ibn Hanbal al-Marvaziy, Is’hoq ibn Rohavayh al- Marvaziy, Haysam ibn Kulayb ash- Shoshiy, Abu Bakr Ahmad ibn Muhammad al-Barakotiy, Ibrohim ibn Ma’qul an- Nasafiy va boshqalar hadis to’plamlarini tasnif etishgan. Keyinchalik, milliy-siyosiy ixtiloflar natijasida, Rasuliloh alayhissalom nomidan yolg’on hadislar to’qish, fiqh va kalom ilmi sohasidagi ziddiyatlar, amir va hokimlarga xushomadgo’ylik oqibatida ko’plab ishonarsiz, to’qima hadislar yuzaga kelgan.Davr o’tishi bilan hadislar tanlanib, muhim deb hisoblanganlari bir tizimga solina boshladi. 9— 10-asr boshlarida dindorlar orasida eng ishonchli deb tanilgan hadisning 6 ta to’plami vujudga kelgan. Bular: «Sahihi Buxoriy», «Sahihi Muslim», «Sahihi Termiziy», «Sunani Abi Dovud», «Sunani Ibn Moja», «Sunani Nasoiy». «Sahihi Buxoriy» ko’proq e’zozlanadi. Bu 6 ta hadis to’plamini tuzgan muhaddislardan 2 tasi movarounnahrlik, 4 tasi esa xurosonlik bo’lgan. Hadislar to’plami sunna deb nom olgan. Hadislarni yig’uvchi, sharhlovchi, targ’ib etuvchi shaxslar muhaddis deb atalgan.

Sharq adabiyotida «arba’in» an’anasi mavjud bo’lib, xalq orasida mashhur, eng sahih hadislardan 40 tasini saralab olib, uning mazmunini bir ruboiyda talqin qilingan.
Abdurahmon Jomiyning «Chihil hadis»ini Alisher Navoiy turkiyga tarjima qilgan. Shoirning niyati, asar muqaddimasida ta’kidlanganidek, «forsiydonlar idrok aylagan» qirq hadis mohiyatidan turkiyzabonlarni ham bahramand qilish edi. Bu hadislarni she’rga solishda esa barcha shoirlar ularning oson tushunilishini, yodda saqlanilishini ham nazarda tutganlar.

ALISHER NAVOIY ARBA’IN (QIRQ HADIS)


BISMILLOHIR-RAHMONIR-RAHIM
Hamd angakim, kalomi xayrmaol
Qildi elga rasulidin irsol.
Ul rasuleki, ham kalomi fasih
Elga tegurdi, ham hadisi sahih,
To ulus jahldin xalos bo’lub,
Ilm xilvatgahiga xos bo’lub,
Chun tamuqdin najot topqaylar,
Ujmoh ichra hayot topqaylar.
Jalla zikruh zihe ilohi rafi’,
Azza kadruh zihe rasuli shafi’.

SABABI TA’LIFI MANZUMA
Ul safo ahli pok farjomi,
Pokfarjomu pokfar Jomiy.
Ul yaqin sori dastgir manga,
Qiblavu ustodu pir manga
Ki tutubdur jahonni tasnifi,
Nazm devoni, nasr ta’lifi.
Chunki hijratdin el arosida so’z
Seksan olti edi-yu sekkiz yuz,
Kim yana tuhfae ayon qildi,
Tuhfa yo’q, turfae bayon qildi.
O’qug’onda buxoriu muslim
Qirq so’z borcha shubhadin solim.
Nasr ila nazmni murakkab etib,
Forsiy lafz ila murattab etib,
«Arba’in»ye chiqardikim, jonlar
Balki qirq arba’in chiqorg’onlar.
Toptilar anda nash’ai maqsud,
«Arba’in»din nechukki, ahli shuhud,
Forsiydonlar aylabon idrok,
Oriy erdi bu naf’din atrok.
Istadimki, bu xalq ham bori
Bo’lmag’aylar bu naf’din oriy.
Men demakni chu muddao aylab,
Ul ijozat berib duo aylab.
Muddao chun bori savob erdi,
Har duo qilsa, mustajob erdi.
Bir-iki kunki ehtimom ettim,
Ko’z tutardin burun tamom ettim.
Bor umidimki, shohi shar’oyin
Kim, nabiy shar’ig’a berur tazyin,
Ulki avroq aroki solg’ay ko’z,
Aylagay ko’ngliga asar bori so’z.
Nasridin dag’i bahravar bo’lg’ay,
Nazmdin dag’i boxabar bo’lg’ay.
Bu kun o’lsa hadislarga muti’,
Tongla bo’lg’ay muhaddis anga shafi’.

1. Lo yu’minu ahadukum hatta yahibbu la ahihi ma yuhibbu li nafsihi.1

Mo»min ermastur, ulki iymondin
Ro’zgorida yuz safo ko’rgay,
Toki qardoshig’a ravo ko’rmas –
Har nekim o’ziga ravo ko’rgay.

2. Man a’ta lillahi va mana’a lillahi va ahabba lillahi va abg’aza lillahi faqad-is’takmala iymanahu.

Kimgakim hubbu bug’zu man’u ato
Haq uchun bo’ldi jazm bil oni,
Kim erur Tengri lutfidin komil
Ahli iymon qoshida iymoni.

3. Al-muslimu man salim al-muslimuna min yadihi va lisonihi.

Kim musulmonlig’ aylasa da’vo
Chin emas gar fido qilur jonlar.
Ul musulmondururki, solimdur.
Tiliyu ilgidin musulmonlar.

4. Xislat a’ni lo yajtami’ani fi mo»minin al-buxlu va su’ ul-xulqi.

Mo»min ersang qilib durringni nisor,
El bila ravshan o’l nechukkim sham’.
Negakim, Tengri hech mo»minda,
Buxlu badxo’yluqni qilmadi jam’.

5. Yashibu ibnu adama va tashubbu fihi xislatoni al-hirsu va tul ul-amali.

Odamig’a agarchi voqe’ erur
Qarig’an sori barcha ishda xalal.
Ikki fe’li vale yigitrak o’lur:
Biri hirsu birisi tuli amal.

6. Man lam yashkurinnasa lam yashkurillaha.

Ulki xoliqg’a shukr der, avval
Shokir o’lmoq kerak xaloyiqdin.
Kimki, maxluq shukrini demagay,
Demagay dag’i shukr xoliqdin.

7. Man lam yarhaminasa la yarhamhullohu.

Tengridin rahm agar tama’ qilsang,
Avval o’lmoq keraksen elga rahim.
Xar kishikim ulusqa rahm etmas,
Anga rahm aylamas rahimi karim.

8. Ad-dunyo mal’unatun va mal’unun ma fiyha illa zikrallohi taolo.

Dunyovu har ne andadur mavjud
Bo’ldi haq la’nati giriftori.
G’ayri haq zikrikim, erur zokir
Tengrining rahmati sazovori.

9. Lu’ina abd ud-dinari va lu’ina abd ul-dirhami.

Rahmat ozodag’aki ul olmos,
Dahr dinoru dirhamin g’amg’a.
Lek la’nat angaki qul bo’lg’ay:
Xoh dinoru xoh dirhamg’a.

10. Dum ala-t-tahorati yuvsa’u alayka-r-rizqu

Gar hamisha tahorating bo’lsa,
Orig’ay foqa chirki ul suvdin.
Tohir o’l istasang fuzun ro’ziy,
Xosir ulkim yiturdi bul suvdin.

11. La yuldag’ ul-mo»minu min juhrin vohidil marratayni.

Eyki, bir nesh yetti muzyidin
Ko’nglunga necha uzaysa, yotla.
Chunki mo»minni tishlamas hargiz,
Bir to’shukdin yilon iki qatla.

12. Al-va’datu daynun.

Kimki har kimga va’dae qildi,
Shart erur va’dag’a vafo qilmoq.
Va’dakim qilding uyladurkim dayn,
Farzdur qarzni ado qilmoq.

13. Al-majolisu bil-amonati.

Qaysi majlisdakim eshitsang so’z,
Bilgil ul so’z sanga amonatdur.
Gar ani o’zga yerda naql etsang,
Ul amonatg’a bu xiyonatdur.

14. Al-mustashoru mu’taminun.

Har kishikim birovni mahram etib,
Mashvaratda amini roz etti,
Gar yashurdi bilib saloh so’zin,
O’zini qalbu hiylasoz etti.

15. As-samohu rabahun.

Mol bazl ila sud agar tilasang,
Oqibat chun o’lum erur mavjud.
Asrag’on qolur, ulki bazl etting
Sanga hamroh borurdin etting sud.

16. Ad-daynu shayn ud-dini.

Ahli din ul dururki qilg’ay ado,
Bot agar zimmasinda dayn o’lg’ay.
Dayn adosi chu din alomatidur,
Beadoliq ding’a shayn o’lg’ay.

17. Al-qano’atu molun la yafna.

Hirsdin kechgil ul g’amedurkim,
Haddu g’oyat emas anga paydo.
Tut qanoatki, ul erur mole
Ki, nihoyat emas anga paydo.

18. Navm us-subayhati yamna’ ur-rizqa.

Subh uyqusin ulki aylar tark
Rizqu ro’zin o’ziga to’sh ko’rgay.
Ulki g’aflatdin etti navmi sabuh,
Bu sharafni magarki tush ko’rgay.

19. Ofat us-samohati al-mannu.

Har kishiga rioyate qilsang,
Minnat o’tkarmagil gumoningg’a.
Negakim ul kishiga ofat erur,
Yukla minnat va lek joningg’a.

20. As-sa’idu man vu’iza big’ayrihi.

Elga ne kelsa aylamas pand,
Ulki ko’nglini qildi g’aflat band.
Kimki pand oldi elga tushgandin,
Oni bilkim, erur saodatmand.

21. Kafa bilmar’i isman an yuhaddisa bikulli ma yasma’u.

Bu yozuq bas kishigakim, eldin
Har na so’zkim eshitti fosh etti.
Tog’ eshitganni der, gunohidin
Go’iyo Tengri oni tosh etti.

22. Kafa bilmavti va’izan.

Voizing bas ato-ano o’lumi,
Kim alarcha erur sanga nosih.
Voize ul kim ayturu qilmas,
Erur ul voizing munga rojih.

23. Xayr un-nasi man yanfa’uli-n-nasi.

Xalq aro yaxshiroq, deding, kimdur?
Eshitib, ayla shubha raf’ andin,
Yaxshiroq bil ani ulus arokim,
Yetsa ko’prak ulusqa naf’ andin.

24. Innalloha yuhib us-sahl at-talqa.

Haq seni sevgay el bila bo’lsang,
Tilu ko’nglungni qilib yakro’y,
Nukta sursang shukuftau xandon,
Zist qilsang kushodau xushro’y.

25. Tahadu tahabbu.

Do’stlashinglar hadiyalar berishib,
Bahra topqon xirad atiyasidin.
Xud jahonda atiyae bormu,
Yaxshiroq do’stliq hadiyasidin.

26. Utlub ul-xayri inda hisonil-vujuhi.

Eyki, bir ishda hojating bo’lsa,
Yaxshi yuzluqdin ista baxshoyish.
Toki baxshoyishidin avvalroq
Ko’rmagidin yetushgay osoyish.

27. Zur g’abban tazdad hubban.

Bir-birin do’stlar agar gah-gah,
Ko’rsalar, do’stluq o’lur g’olib.
Shavqdin ixtilot o’lur matlub,
Vasl uchun orzu o’lur tolib.

28. Tuba liman shag’alahu aybuhu an uyub-un-nasi.

Ey xusho ulki, ayb ko’rmamak ila
Yuz hunarvar marotibin topqay.
Ya’ni o’z aybi pardasi ko’ziga
O’zga el aybi chehrasin yopqay.

29. Al-g’inal-ya’su mimma fi aydin-nasi.

Boylig’ istar esang el ilgidin
Har na ko’rsang boridin o’l navmid,
Bul g’ino, baski, xalqdin kechibon
Tutsang ummid haqdin-o’q jovid.

30. Min husnil islom il-mar’i tarkuhu ma la yuiybuhi.

Kimki islom ko’zgusida tilar
Har zamon o’zga bir safo mavjud,
Kechsun ul nav’ borcha ishdinkim,
Tengri rozi emas, ulus-xushnud.

31. Laysa ash-shadidu bisir’ati innama ash-shadid ul-laziyna yamliku nafsahu ind al g’azabi.

Emas ul pahlavonki o’z qadrin
Bosh uza eltibon nigun qilg’ay.
Pahlavon oni bilki yetsa g’azab
Nafsi ammorani zabun qilg’ay.

32. Lays al-g’aniyu an kasrat il arzi innamal-g’a-niyu nafsi.

Boy emas ulki, mol kasratidin
Ko’rmagay foqau talab ranjin.
Oni bilkim, xudoy bermish anga
Nafsi ammora tarkini ganjin.

33. Al-hazmu su’ uz-zanni.

Hazm bois durur angaki, mudom
Ishi el sori badgumon o’lg’ay.
Doimo ehtiyot etar angakim,
Kaydlardin hama amon o’lg’an.

34. Al-ilmu la yahillu man’hu.

Ey xiradmand olimeki, sanga
Ilmdin ro’ziy ayladi sone’.
Kishi o’rgansa qilmag’il mahrum,
Yoki naf’ olsa bo’lmag’il mone’.

35. Al-kalimat ut-tayyibatu sadaqatun.

Yaxshi so’z birla hojat ahlin so’r,
Bermasang yaxshi to»madin nafaqa.
Ne uchunkim rasul qavli bilan-
Yaxshi so’z bordur uylakim sadaqa.

36. Kasrat uz-zihki yumiyt ul-qalba.

Asru ko’p kulmakim, o’lar ermish,
Zinda dil ko’ngli kulgu kasratidin.
Muni har kimki bildi ko’ngli bila,
Kulmagay o’lsa ko’ngli hasratidin.

37. Al-jannatu tahta aqdomi ummahati.

Onalarning oyog’i ostidadur
Ravzai jannatu jinon bog’i.
Ravza bog’i visolin istar esang,
Bo’l onaning oyog’i tufrog’i.

38. Al-balou muakkalun bin-nutqi.

Dedi ko’p so’zlagan xato ko’p etar,
Ulki derlar ani valiyulloh.
Har balokim yetar-erur so’zdin,
Buyla hukm ayladi nabiyulloh.

39. An-nazaru ilal mar’atil-ajnabiyati sahmun min sihami iblisa.

Solma ko’z kimsa bo’lsa nomahram,
Garchi nafsing topar nazorada sud,
Ki nazarkim harom-shaytonning
Novakidur va lek zahrolud.

40. Lo yashba’ ul-mo»minu duna jorihi.

Kimki mo»min durur qachon chidag’ay,
Kim o’zi to’qu qo’shni bo’lg’ay och.
Anga dog’i kerak yetursa nasib,
Xonida gar qulochu xohi umoch.

* *
Eyki, shaxsingni xoliqi fattoh
Dedi: «Xammartu arba’ina saboh»,

Erur ul arba’ining avvali hol,
Ayla bu «Arba’in» bila a’mol,

Ki bu nav’ ikki «Arba’in» mavjud
Bo’lsa, shoyadki topqasen maqsud.

Yetsa maqsud muddao birla
Meni yod etgasen duo birla

Ki, Navoiyg’a ul duo yetgay,
Bulbuli ruhig’a navo yetgay.

Val-hamdu lillahi ala tavfiqi haazl-arba’ink vas-salotu vas-salom at-tayyibin at-tohirina va sal-lama tasliman kasiyran.

HADISI SHARIF TARJIMALARI
Mansur Asqarov tarjima qilgan


1. Sizlardan hech biringiz o’ziga ravo ko’rgan narsani birodariga ravo ko’rmaguncha, chin mo»min bo’lolmaydi.
2. Kimki hayr-ehson qilishda, noo’rin joylarga sarf qilmaslikda, yaxshi odamlarni do’st va yomon odamlarni dushman tutishda faqat Ollohning rizoligini niyat qilgan bo’lsa, demak u o’z iymonini butun saqlaydi.
3. Qo’lidan va tilidan musulmonlarga ozor yetmaydigan kishigina haqiqiy musulmondir.
4. Mo»min kishida ikki xislat jam’ bo’lmaydi: baxillik va yomon xulqlilik.
5. Inson keksaygan sari unda ikki xil xislat yasharib boradi: dunyoga muhabbat va orzu-havas.
6. Kimki insonlarga shukr aytmasa Ollohga ham shukr qilmaydi.
7. Odamlarga rahmli bo’lmagan kishiga Ollohning ham rahmi kelmaydi.
8. Dunyo mal’undur, Olloh zikridan boshqa dunyodagi befoyda ishlar ham mal’undur.
9. Dinor va dirhamga qul bo’lganlarga la’nat bo’lsin.
10. Doim tahoratli yurgin, tahorat – tozalik rizqu ro’zingni oshiradi.
11. Mo»min kishi bir teshikdan ikki marta chiqolmaydi.
12. Va’da – bu qarzdur.
13. Majlislarda eshitganing – omonat.
14. Maslahatchi – ishonchga sazovordir.
15. Qo’li ochiqlik – foydadur.
16. Qarz – bu din uzra dog’dur.
17. Qanoat – tuganmas boylikdir.
18. Tongi uyqu rizqni qisqartiradi.
19. Minnat – saxiylik ofatidir.
20. Boshqalardagi kamchilikni ko’rib, o’zini tuzatgan odam – saodatlidir.
21. Eshitgan gaplarini o’zgalarga aytish – insonning gunohga botishi uchun kifoyadir.
22. O’lim – bu ayni pandu nasihatdur.
23. Insonlarning yaxshisi – insonlarga foydasi tegadiganidir.
24. Olloh taolo xushfe’l va ochiq yuzli bandalarini sevadi.
25. Bir-biringizga hadyalar berib, do’stlashinglar.
26. Yaxshilikni chehralari ochiq odamlardan kutinglar.
27. Goh-goh ko’rishganda muhabbat oshar.
28. O’z aybini bilib, boshqalar aybini qidirmaydigan odam – xo’b yaxshi odamdur.
29. Haqiqiy boylik – bu odamlar qo’lidagi narsalardan noumid bo’lish, tama’ qilmaslikdur.
30. O’ziga yarashmagan narsalarni tark etish – inson musulmonchiligining husnidur.
31. Kurashda g’olib chiqqan pahlavon emas, balki g’azabi kelganda, o’zini bosib olgan odam pahlavondir.
32. Boylik – molu dunyoning ko’plngi bilan emas, balki nafsning to’qligi bilan o’lchanadi.
33. Ishonmaslik – ehtiyotkorlikdir.
34. Ilmda baxillik yo’q.
35. Yaxshi so’z – sadaqadur.
36. Kulgining ko’pi – qalb o’limi.
37. Jannat onalaringiz oyog’i ostidadur.
38. Hamma balo – tildandur.
39. Begona ayollarga tashlangan har bir nazar – shayton o’qidur.
40. Mo»min kishi qo’shnisi och turib, o’z qornini to’yg’azmaydi.
Shul «Arba’in»ga muvaffaq etgani uchun Ollohga shukr. (Muhammad) va uning barcha pok nasliga Ollohning marhamat va rahmati hamda salomi bo’lsin.
Powered by OrdaSoft!